shkolakz.ru 1 ... 2 3 4 5

ҚОРЫТЫНДЫ


Қазақстанның оңтүстік-шығыс аймағында арпаның аса кең таралған ауруларына қара-қоңыр дақ және тамыр шірігі (қоздырғышы: Bipolaris sorokiniana Sacc., Sorok.), жолақты (Drechslera graminea Rab.), торлы (Drechslera teres Sacc.) және жиектелген дақ (Rhynchosporium secalis Heins) аурулары жатады.

Қара-қоңыр дақ жыл сайын 25-50%-дан 75-100% дәрежеге дейін, ал жолақты дақ – төмен дәрежеден (5-10%) орташаға (25-30%) дейін таралады. Жиектелген дақ ауруы арпа сорттарының биологиялық ерекшеліктеріне байланысты 10,0%-дан 64,0% дейін дамиды.

Жолақты дақ ауруына арпа қатты шалдыққанда оның түсімділігі 28,6%, ал орташа залалданғандарда – 14,3% төмендейді.

Зертханалық тәжірибелер арпа және қара бидай мен бидайық дақылдарынан бөлінген B. sorokiniana саңырауқұлағының штаммдары себінділік, морфологиялық және патогендік қасиеттері бойынша бір–бірінен айырмашылықтары бар екенін көрсетті. Қара-қоңыр теңбіл мен тамыр шірігінің қоздырғышы B. sorokiniana қарабидайдан арпаға немесе бидайықтан осы екі дақылға және керісінше жұғады. Bipolaris sorokiniana саңырауқұлағы таза себіндісінің өсуіне ең қолайлы температура 22-300С аралығында, ал 410С саңырауқұлақ мүлдем өспейді.

Жолақты дақ ауруының инфекциясы тұқым арқылы таралатыны, патогеннің салдарынан оның өнгіштігі біраз төмендейтіні және ауру белгілері тамыр шірігі ретінде байқалатыны анықталды. D. graminea саңырауқұлағының өсуіне аса қолайлы температура 20-300С аралығында.

Гельминтоспориоз ауруларының дамуын шектеуде топырақты 20-22 см аудара жырту немесе 10-12 және 20-22 см қопсыту шаралары біраз рөл атқарады.

Тұқым баптайтын премис, провакс, раксил сияқты препараттар арпаның зертханалық және танаптық өнгіштігіне, түптену коэффициентіне, сабақ пен масақтың ұзындығына, дән байлануына және 1000 дәннің салмағына оң әсер еттті. Осының нәтижесінде арпаның түсімділігі тәжірибе нұсқаларында әр гектарға шаққанда 2,2 ден 4,6 ц дейін жоғары болды. Препараттардың экономикалық тиімділігінің есебі, шығын мөлшері 3,0-7,5 есе ақталып, 3800-ден 5400 теңгеге дейін таза пайда алынатындығы анықталды.


Ауа толқындары және тамшы-ылғал арқылы таралатын аурулардан арпа егісін қорғау үшін фоликур (0,7 л/га), рекс С (0,5-0,75 л/га) және менара (0,5 л/га) жүйелі фунгицидтерін қолдану ұсынылады. Егісті масақтана бастағанда олармен бір рет баптау жеткілікті. Нәтижесінде аурулардың таралуы бәсеңдеп, масақта дән байлануы және 1000 дәннің салмағы жоғарылайды. Арпаның түсімділігі тәжірибе нұсқаларында гектарға шаққанда 1,6 ц-ден 4,0 ц дейін жоғарылады.

Арпаның аудандастырылған және болашағы бар сорттарының ішінен теңбілдену ауруларына кешенді берік сорттары кездеспеді. Қара-қоңыр дақ ауруына Бәйшешек, Тұран 2, Целинный 91, Жұлдыз, Южно-Казахстанский-43 және Яссы бейімділік, Одесский 100, Север1, Целинный 5, Арна, Медикум 85 және Қарабалық 150 сорттары орташа беріктік көрсетті. Жолақты дақ ауруына Асыл, Береке 54 және Целинный 91 сорттары бейімірек екені анықталды.

Арпа сорттары мен үлгілерінің гельминтоспориоз ауруларына беріктігін сынаудың зертханалық әдістемелері жетілдірілді.


ӨНДІРІСКЕ ҰСЫНЫС


Қазақстанның оңтүстік-шығыс аймағында арпа егістерін инфекциясы тұқым арқылы таралатын аурулардан қаракүйе түрлері, жолақты және қара-қоңыр дақтардан айықтыру үшін:

- тұқымды провакс (1,3 л/т), премис 200 (0,150-0,2 л/т) және раксил (0,4 л/т) препараттарының бірімен себер алдында немесе алдынала дәрілеу ұсынылады.

- арпаның ауа толқындары мен тамшы-ылғал арқылы таралатын жапырақтың гельминтоспориозды дақтары, сары тат, ақ ұнтақ ауруларының дамуын тежеп, зияндылығын төмендету мақсатында өсімдіктің масақтану кезеңінде егістерді фоликур (0,7 л/га), рекс С (0,5-0,75 л/га) және менара (0,5 л/га) фунгицидтерінің бірін қолдану.

- Арпаның жаңа сорттарының гельминтоспориоз ауруларына беркітігін анықтау үшін тұқымды қолдан залалдап танапқа егу, немесе зертханада бензимидазол әдісін қолданып өсіру.


Диссертация тақырыбы бойынша

жарияланған ғылыми еңбектерінің тізімі



1 Бекежанова М.М. Оңтүстік және оңтүстік-шығыс аймақтарындағы арпа егістіктерінде саңырауқұлақтар қоздыратын аурулардың таралуы // «Современные проблемы защиты и карантина растений». Материалы Международной научно-практической конференции, посвященной 90-летию со дня рождения Ж.Т. Джиембаева, Алматы, 2005, 398-401 б.

2 Бекежанова М.М. Арпаның сорттары мен будандарының гельминтоспориоз және ринхоспориоз ауруларына беріктігі // «Өсімдік шаруашылығы мен егіншіліктің өзекті мәселелері». II Халықаралық жас ғалымдар мен аспиранттардың ғылыми конференция, Егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығы, Алмалыбақ, 2005, 24-25 б.

3 Бекежанова М.М. Арпа сорттарының дақ ауруларына беріктігі // «Өсімдік қорғау және карантиннің өзекті мәселелері». I Халықаралық жас ғалымдар мен аспиранттардың ғылыми конференциясы Өсімдік қорғау ғылыми-зерттеу институты, Алматы, 2006, 32-34 б.

4 Бекежанова М.М., Қойшыбаев М. Арпаның қара-қоңыр дақ ауруы қоздырғышының морфологиялық және биологиялық ерекшеліктері // Жаршы, 2006, № 12, 16-20 б.

5 Бекежанова М.М., Жүсіпбеков Е.Қ., Киреев А.Қ. Арпаның гельминтоспориоз және ринхоспориоз ауруларының таралуы мен дамуына агротехникалық шаралардың әсері // Қазақ Ұлттық Аграрлық Университеті Ізденістер, нәтижелер. - 2007, №2, 25-27 б.

6 Бекежанова М.М., Құрманов М.Д. Арпа тұқымын препараттармен дәрілеудің тиімділігі // Жаршы, 2007, № 6, 12-14 б.

7 Койшыбаев М., Пономарева Л.А., Бекежанова М.М. Гельминтоспориозные болезни ячменя в Казахстане и эффективность фунгицидов против них // Вестник с.-х. науки Казахстана, 2008, № 6, с. 16-20.

8 Бекежанова М.М., Сариев Б.С. Оңтүстік-шығыс аймақта сынақтан өтіп жатқан арпа будандарының жапырақтың теңбілдену ауруларына беріктігі // «От зональной почвозащитной системы земледелия к адаптивно-ландшафтной». Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты, Алмалыбақ, 2008, 67-69 б.



РЕЗЮМЕ


Бекежанова Мадина Маликовна


«Усовершенствовать приемы защиты ячменя от гельминтоспориозных пятнистостей и ринхоспориоза в юго-восточном регионе Казахстана»


06. 01. 11 - защита растений


Объектами исследований являются: темно-бурая (Bipolaris sorokiniana Sacc., Sorok.), полосчатая (Drechslera graminea Rab.), сетчатая (Drechslera teres Sacc.) и окаймленная (Rhynchosporium secalis Heins) пятнистости ячменя, а также сорта этой культуры: Арна, Байшешек, Асыл, Акжол и др.

Актуальность. Ячмень является ценной фуражной культурой для Республики Казахстан с обширной территорией, засушливым климатом и разнообразием почв. Среди зерновых культур ячмень уступая по урожайности пшенице, занимает второе, а в мире по площади посевов четвертое место.

На этой культуре распространены следующие грибные болезни: мучнистая роса, каменная, пыльная и ложно-пыльная головни, гельминтоспориозные и фузариозные корневые гнили, линейная, желтая и карликовая ржавчина, септориоз и ринхоспориоз, а также несколько видов гельминтоспориозных пятнистостей листьев. В некоторые годы они достигают эпифитотийного развития, снижая урожайность ячменя на 20-30%.

Гельминтоспориозные пятнистости (темно-бурая, полосчатая, сетчатая и окаймленная) ячменя, несмотря на повсеместное их распространение, являются малоизученными. В северном регионе республики Л.А. Пономарева и М. Койшыбаев [1996, 1999, 2000] определяли особенности распространения и развития этих болезней, биологических особенностей их возбудителей, а также эффективность агротехнических и химических мер борьбы с ними.

Широкое распространение и значительная вредоносность гельминтоспориозных пятнистостей и ринхоспориоза, отсутствие разработанной системы защиты от них посевов ячменя в южном и юго-восточном регионе Казахстана послужило обоснованием для проведения настоящих исследований.


Личный вклад соискателя. В диссертационной работе обобщены результаты экспериментальных исследований, выполненных соискателем.

Цель исследований. Определение особенности распространения, вредоносности гельминтоспориозных и ринхоспориозных пятнистостей ячменя, биологических особенностей их возбудителей и совершенствование мер борьбы с ними в юго-восточном регионе Казахстана.

Поставленная цель предопределила необходимость решения следующих задач:

► Определить особенности распространения, динамику развития и вредоносность гельминтоспориозных пятнистостей и ринхоспориоза ячменя в юго-восточном регионе Казахстана и биологические особенности возбудителей;

► Оценить фитосанитарную роль агротехнических приемов в ограничении распространения и ризвития гельминтоспориозных пятнистостей;

► Определить биологическую и хозяйственную эффективность препаратов для обработки семян и фунгицидов, применяемых в период вегетации растений;

► Уточнить устойчивость районированных и перспективных сортов ячменя к гельминтоспориозным пятнистостям и ринхоспориозу;

► Усовершенствовать лабораторные и полевые методы определения устойчивости сортов ячменя к гельминтоспориозным пятнистостям листьев.

Научная новизна. Впервые в условиях юго-восточного Казахстана определены особенности распространения и развития пятнистостей листьев ячменя и вредоносность болезней, изучены биологические и морфологические особенности их возбудителей. Анализирована фитосанитарная роль агротехнических приемов в ограничении распространения и ризвития гельминтоспориозных пятнистостей. Определена эффективность химической защиты посевов ячменя от комплекса болезней с воздушно-капельной инфекцией. Установлена устойчивость районированных и перспективных сортов ячменя к гельминтоспориозным пятнистостям и ринхоспориозу. Усовершенствованы лабораторные и полевые методы определения устойчивости сортов ячменя к гельминтоспориозным пятнистостям листьев.


Основные положения, выносимые на защиту:

 особенности распространения и динамика развития пятнистостей листьев ячменя и биологические особенности их возбудителей;

 вредоносность болезней ячменя с семенной и воздушно-капельной инфекцией;

 биологическая, хозяйственная и экономическая эффективность химической защиты посевов ячменя от комплекса болезней с воздушно-капельной инфекцией.

Практическая значимость работы. Определена фитосанитарная роль агротехнических и химических приемов в ограничении ризвития и вредоносности гельминтоспориозных пятнистостей. Установлена устойчивость районированных и перспективных сортов ячменя к гельминтоспориозным пятнисотостям и ринхоспориозу в природных и на искусственных фонах.

Публикации. Основные положения диссертации опубликованы в четырех научных статьях и в четырех тезисах докладов на международных научных конференциях.

Результаты работы. Наиболее широко распространенными болезнями ячменя в юго-восточном регионе Казахстана являются обыкновенная корневая гниль и темно-бурая пятнистость (возбудитель: Bipolaris sorokiniana), полосчатая (Drechslera graminea), сетчатая (Drechslera teres) и окаймленная (Rhynchosporium secalis) пятнистости ячменя.

Темно-бурая пятнистость проявляется почти ежегодно от умеренной (25-50%) до сильной степени (75-100%), а полосчатая пятнистость – от слабой (5-10%) до умеренной (25-30%). Окаймленная пятнистость в зависимости от биологических особенностей сортов и гибридов проявляется в разной (от 10 до 64,0%) степени.

Коэффициент вредоносности полосчатой пятнистости при сильном проявлении болезни: составляет 28,6%, умеренном - 14,3%.

Лабораторные опыты показали что, штаммы гриба B. sorokiniana выделенные с листьев ячменя, ржи и пырея отличаются по морфолого-культуральным признакам и патогенным свойствам. Возбудитель темно-бурой пятнистости листьев и корневой гнили B. sorokiniana может заражать рожь, ячмень и пырей, возможно их передача из ржи на ячмень и пырей, и соответственно с пырея на эти культуры. Оптимальная температура для роста гриба Bipolaris sorokiniana в условиях in vitro составляет 22-300С, а при 410С не происходит.


Инфекция возбудителя полосчатой пятнистости передается семенами, проявляется в виде корневой гнили и заметно снижает всхожесть семян. В условиях in vitro оптимальная температура для роста гриба D. graminea составляет 20-300С.

Вспашка почвы на глубину 20-22 см, плоскорезная обработка почвы на 10-12 и 20-22 см заметно ограничивают развитие болезни.

Протравливание семян ячменя препаратами премис, провакс, раксил – высокоэффективное мероприятие против болезней с семенной и почвенной инфекцией. Прибавка урожая колеблется от 2,2 до 4,6 ц/га и обусловлена увеличением лабораторной и полевой всхожести семян, продуктвной кустистости растений, озерненности колоса и массы 1000 семян. Расчеты экономической эффективности показали, что препараты для протравливания семян обеспеяивали получение чистого дохода от 3800 до 5400 тенге, при окупаемости затрат в 3,0-7,5 раза.

Биологическая эффективность фунгицидов (фоликур, рекс С, менара) против пятнистостей листьев составляет 74,6-77,0%. В результате увеличения озерненности колоса и массы 1000 зерен, они обеспечивают прибавку урожая от 1,6 до 4,0 ц/га.

Среди райнированных и перспективных сортов ячменя комплексно устойчивых к пятнистостям листьев не выявлено. Сравнительно устойчивы к корневой гнили и темно-бурой пятнистости Одесский 100, Север1, Целинный 5, Арна, Медикум 85 и Карабалыкская 150. Сорта Асыл, Береке 54 и Целинный 91 высоко восприимчивы к полосчатой пятнистости.

Усовершенствованы лабораторные и полевые методы определения устойчивости сортов и образцов ячменя к гельминтоспориозным пятнистостям листьев путем искусственного заражения семян чистыми культурами грибов, а так же бензимидазольным методом.


SUMMARY

Bekezhanova Madina Malikovna


«Improve protection methods of barley from Helminthosporium spot and Rhynchosporium in south-eastern region of Kazakhstan»

06. 01. 11 - Plant Protection



Depending on weather conditions and crop management zone, the species composition of disease in barley seed and airborne infection and their distribution differ markedly from year to year. In the south-eastern region of the dark-brown spots seen almost every year from moderate (25-50%) to much (75-100%), and banded spottiness - from weak to moderate. Bordered spots, depending on the biological characteristics of varieties and hybrids is reflected in varying degrees.

The most widespread diseases of barley in the south-eastern region of Kazakhstan is a common root rot, and dark brown spotting (causative: Bipolaris sorokiniana), banded (Drechslera graminea), netted (Drechslera teres) and bordered spot of barley (Rhynchosporium secalis). The coefficient of harmfulness banded spot depends on the extent of the disease: when is a strong 28,6%, poor – 14,3%.

Laboratory experiments have shown that strains of fungus culture B. sorokiniana allocated from the leaves of barley, rye and pyreya differed on culture morphology characteristics and pathogenic properties. Pathogen dark brown spot and root rot B. sorokiniana can infect rye, barley and pyrey may transfer from rye and barley to pyrey, and consequently with pyreya two cultures. With the improvement of the phytosanitary action to curb the disease need to take account of these particular fungus. The optimal temperature for growth of fungus Bipolaris sorokiniana in conditions in vitro is 22-30oC, but when 41oC is not growing.

The optimal temperature for growth of fungus D. graminea in conditions in vitro is 20-30 oC. The infection is transmitted pathogen banded spot seeds, manifested in the form of root rot and significantly reduced germination of seeds.

Agricultural practices (method): tillage at 20-22 cm, sectorial tillage at depth 10-12 and 20-22 cm significantly restrict the development of disease.


Seed treatment of barley - a highly activity against seed and soil infection. The increase of crop seed dressing ranges from 2,2 to 4,6 t/ha and it is due to the increase productivity of plants bushy, quality of ears and 1000 seed weight.

The biological effectiveness of fungicides (folikur, rex S, ménard) against leaf spot is 74,6-77,0%. As a result of increasing quality of ears and 1000 grain weight, which ensures an increase, yield of 1,6 to 4,0 t/ha.

Among districts and promising varieties of barley resistant to spot a comprehensive list is not revealed. Relatively resistant to root rot, and dark-brown spot - Odessa 100, Sever1, virgin 5, Arna, Medikum 85 and Karabalykskaya 150. Varieties Assyl, Bereke 54 virgin and 91 pryavili susceptibility banded spot.

Improved laboratory and field methods for determining the stability of barley varieties and designs to Helminthosporium spot leaves.



<< предыдущая страница