shkolakz.ru 1 2 3



Кириш


I боб. Адабиётлар шарҳи.

1.1. Биосамардорлик ва уни аниқлаш усуллари.

1.2. Фармакодинамика ва фармакокинетика.

1.3. Таблеткаларнинг биосамарадорлигига таъсир этадиган омиллар.

1.4. Таблеткаларнинг биосамарадорлигини ошириш чоралари.


II Боб. Амалий қисм

2.1. “Сульфас” таблеткаси таркибидан аскорбин кислотасини ажралиб чиқиш тезлигини ўрганиш.

2.2. Таблетка таркибидан биофаол моддани ажралиб чиқиш тезлигига ёрдамчи моддалар таъсирини ўрганиш.

2.3. Анестезиннинг 0,3 г таблеткаларини биофармацевтик кўрсаткичларини аниқлаш.


Хулоса

Фойдаланилган адабиётлар рўйҳати

Фойдаланиш мумкин бўлган адабиётлар рўйҳати:


  1. Махкамов С.М. Таблетка технологиясида биофармация муаммолари. //Кимё ва фармация. 1993. №1. 41-43 бетлар.

  2. Маҳкамов С.М., Усуббоев М.У., Нуритдинова А.И. Тайёр дорилар технологияси. Тошкент. Ибн Сино. 1994.

  3. Маҳкамов С.М., Усуббоев М.У., Нуритдинова А.И. Тайёр дорилар технологияси. Тошкент. Ибн Сино. 1991.

  4. Махмуджонова К.С., Умарова Ф.А. Антивир таблеткасининг биосамарадорлигини бахолаш. //Кимё ва фармация. 2005. №3. 50-54 бетлар.

  5. Руководство к лабораторным занятиям по заводской технологии лекарственных форм. Под ред. А.И.Тенцовой. Москва. «Медицина». 1986. 272 с.

  6. СФМ лар билан модификация қилинган сульфадимезин таблеткасиннинг миқдорий таҳлили ва биосамарадорлиги. Хайдаров В.Р., Усуббоев М.У., Тўхтаев Х.Р. ва бошқ. //Кимё ва фармация. 1997. №3. 7-11 бетлар.

  7. Фармацевтические и медико-биологические аспекты лекарств /Под ред. И.М.Перцева и И.А.Зупанца. том 2. –Харьков. 1999. 332-342 с.

  8. Фармацевтические и медико-биологические аспекты лекарств. /Под.ред. И.М.Перцева и И.А.Зупанца. том-1.- Харьков 1999.
  9. Хусанова Э.Т., Тожиева О.Ж., Тиллаева Г.У. Фитирол таблеткаси таркибидаги димедролнинг фармакокинетикаси ўрганиш. //Кимё ва фармация. 1999. №2. 14-16 бетлар.


  10. Шадманова Ш.Н., Махкамов С.М. Определение биологической доступности таблеток рагосина. //Кимё ва фармация. 1994. №6. 21-24 с.



КИРИШ

Республикамиз аҳолиси ва даволаш муассасаларини сифатли ва нисбатан арзон дори – дармонлар билан таъминлаш масаласи давлатимиз ижтимоий сиёсатининг устувор йўналишларидан бўлиб, том маънода у сиёсат даражасига кўтарилган.

Бугунги кунда Республика фармацевтика саноатини “Ўзфармсаноат” Давлат – акциядорлик концернисиз тасаввур этиб бўлмайди. Мамлакатимиз мустақиллиги шарофати билан “Ўзфармсаноат” ДАК Ўзбекистон Республикаси Президентининг 1993 йил 2 июндаги Фармонига асосан ташкил этилган бўлиб, дастлаб концерн таркибига иккита ишлаб чиқариш корхонаси ҳамда учта илмий – тадқиқот институтлари кирар эди.

Ўз олдига аҳолини сифатли дори – дармон ҳамда тиббиёт маҳсулотлари билан таъминлашдек хайрли мақсадларни қўйган “Ўзфармсаноат” концерни ўтган қисқа давр ичида ривожланиб, қатор ютуқларни қўлга киритди. Мавжуд ишлаб чиқариш қувватларидан, ҳом ашё ресурсларидан, илмий – техник имкониятлардан янада тўлароқ фойдаланган ҳолда, чет эл инвестициялари ва замонавий технологиялар негизида янги корхоналар барпо этилди ва барпо этилмоқда. Ҳозирги кунда уларда турли дори воситалари, иммунобиологик препаратлар, боғлов материаллари (бинт, салфетка, дока), момиқ пахта, тиббиёт шиша идишлари ҳамда фармацевтика саноати учун зарур бўлган ҳар хил ҳажмдаги ампулалар ишлаб чиқарилмоқда.

Концерн бугунги кунда ишлаб чиқариш масалалари, янги тайёр дори воситалари ва субстанцияларни яратиш, ишлаб чиқариш учун талаб этиладиган илмий – техникавий ҳужжатлар тайёрлашни ҳал этишда етарли илмий – ишлаб чиқариш базасига эга.

“Ўзфармсаноат” ДАК таркибида бугунги кунда фаолият кўрсатаётган 40 дан зиёд корхона ва муассасаларнинг 18 таси Швейцария, Буюк Британия, Германия, Чехия, Туркия, Ҳиндистон, Россия сингари давлатлар билан хамкорликда барпо этилган қўшма корхоналардир. Мазкур фармацевтика корхоналарида турли хил ва шаклдаги дори – дармон ва тиббиёт воситалари (таблеткалар, ампулалар, суртма дорилар, экстрактлар, эритмалар, дамламалар, томир орқали бериладиган инфузион эритмалар ва бошқалар), вакцина ва зардоблар, фармацевтика саноатида ишлатиладиган тиббиёт шиша идишлари ва ампулалар, жарроҳлик дока салфеткалари, бинт ва бошқа боғлов воситалари ҳамда шу каби маҳсулотлар ишлаб чиқарилмоқда.



I БОБ. АДАБИЁТЛАР ШАРХИ

1.1. Биосамардорлик ва уни аниқлаш усуллари.

Ҳар қандай дори моддани даволай олиш таъсири, уни потенциал хоссаси бўлиб, олинган субстанцияга, ёрдамчи модда тури ва миқдорига, технологик операцияга, ишлатилган асбоб-ускуналарга, дори турига боғлиқ бўлади. Тайёрланган дори тури ташқи кўриниши, қаттиқ - юмшоқлиги таъсир қилувчи модда миқдори бўйича ДФ ёки МТҲ лар талаби тўла жавоб бериши мумкин, лекин эриш тести ва организмга сўрилиши бошқача бўлиши мумкин.

Қаттиқ тайёр дори тури фақатгина ДФ ва МТҲ талабига жавоб беришигина кифоя қилмас экан, балки дори тури организмга қандай сўрилади, қондаги қонцентрацияси қандай бўлишини ҳам ҳисобга олиш керак экан. Бунинг учун тайёр дорилар организмга қандай сўрилиши, яъни биосамарадорлигини билиш лозим.

Тайёр дориларни биосамарадорлиги (БС) тегишли дори туридаги таъсир қилувчи моддани умумий миқдоридан маълум вақт оралиғида қонга сўрилган миқдори, сўрилиш тезлиги ва қондаги концентрацияси қанча вақт сақланиб қолишини аниқлаш орқали топилади. БС ни аниқлаш дори туридаги таъсир қилувчи моддани қанча қисми қонга сўрилганлиги, сўрилиш тезлиги, қанча вақт қонда бўла олиши каби саволларга жавоб беради.

БС - тушунчаси 1974 йили Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилотини XVII ассамблеясида қабул қилинган эди. Тайёр дориларни биосамарадорлиги, асосан икки ҳил - in vivo ва in vitro усуллар ёрдамида аниқланади.

in vitro - инструментал усул бўлиб, турли ҳил асбоб ускуналар ёрдамида дори туридаги дори моддани ажралиб чиқиш тезлигини аниқлаш орқали амалга оширилади. Амалда купинча in vitro ва in vivo тажрибаларни корреляцияси аниқланади, лекин буни аниқлаш шарт эмас. Шундай қилиб тайёр дориларни эриш тести дорини биосамарадорлини аниқлашда биринчи босқичдир.

Эриш тести биринчи марта 1970 йили АҚШ XVIII фармакопеясининг нашрига киритлиган эди ва 7 та препаратнинг эриш тестини аниқлаш усули келтирилган.

Шу вақтдан бошлаб АҚШда қаттиқ дориларни эриш тестини ишлаб чиқиш бўйича катта ишлар амалга оширилди. Масалан, 1975 йилга келиб 20 та препаратни, 1981 й. - 71 препаратни, 1983 йилга келиб 203 та препаратни, 1985 йилга келиб ХХI АҚШ фармакопеясида 700 препаратни эриш тести келтирилган.

Эриш тести 1982 йили Япония фармакопеясига, 1978 йили Европа фармакопеясига, 1977 йили СЭВ га аъзо бўлган давлатлар учун Kompendium medicamentorum га киритлди. 1985 йили эриш тести учун ВФМ (ВФС) тасдиқланди, кейинчалик бу асбоб ва усул ХI ДФ га киритилди.

Қаттиқ дори турларини эриш тезлигини аниқлайдиган бир нечта усуллар мавжуд. Одатда улар эритувчи муҳитни ҳажми, уни харакатланиши ёки харакатланмаслиги, эритувчи муҳитни рН билан бир-биридан фарқ қилади. Дунёдаги кўпчилик фармакопеялар, шу жумладан бизда ҳам "айланадиган кажава" асбоби расмий деб қабул қилинган.

Қаттиқ дори турларини эриш тестини аниқлайдиган асбобнинг асосий ишчи қисми цилиндр шаклидаги диаметри 0,25 мм ли тўр кажава бўлиб, текшириладиган таблетка солинади. У ҳажми 1 л гача бўлган суюқликда тезлиги ҳар дақиқада 50 - 200 марта айланади, ҳарорат 37+10С таъминлаб турилади. Бунда асбобнинг ҳеч қайси қисми тебранмаслиги шарт. Эритувчи муҳит сифатида сув ёки хусусий моддаларда кўрсатилган бошқа эритувчилар (хлорид кислота, рН кўрсаткичи турлича бўлган буфер эритмалар ва ҳ.к.) олиниши мумкин.

Текшириладиган бир дона таблетка кажавага солинади ва уни суюқликка туширилади. Бунда кажава идиш тубидан 20+2 мм баландроқ бўлиши керак. Идиш қопқоғини ёпиб кажава хусусий моддага кўрсатилган ёки бир дақиқада 100 марта тезлик билан айлантирилади. Ҳусусий моддада кўрсатилган вақтдан ёки 45 дақиқадан сўнг эритма намунасини олиб, фильтр орқали сузилади ва кўрсатилган усул билан таъсир қилувчи модда миқдори аниқланади.

Қўлланиладиган аналитик усул аниқ бўлиши керак, лекин дори туридаги таъсир қилувчи модданинг миқдори аниқланадиган усулдан бошқачабўлиши мумкин.


Дори турининг ҳар бир серияси учун 5 та таблеткадан эритмага ўтган модда миқдори аниқланади. Бунда таблетка таркибидаги модда миқдори 100% деб қабул қилинади. Агар хусусий моддаларда бошқача талаб қўйилмаган бўлса, 45 дақиқа давомида сувдай айланиш тезлиги дақиқасига 100 марта бўлганда таъсир қилувчи модданинг эриган миқдори дори туридагига нисбатан 75% дан кам бўлмаса, серия қониқарли ҳисоблнади. Ҳозирги вақтда эриш тестини аниқлайдиган, такомиллашган автоматлаштирилган, ҳамда ошкозон-ичак шароитига яқин бўлган асбоблар ишлаб-чиқаришга тадбиқ этилмоқда. Масалан, "Rezomat-1" (Германия) асбобида дори туридан дори моддани ажралибь чиқиш тезлиги сув фазада амалга оширилади (рН 1,2 дан 7,8 оралиғида бўлади), бу муҳит липид қатлам хлороформ билан гидростатик мувозанатда бўлади. Сувли фаза ошқазон-ичак тармоғи муҳитини эслатади. Липид эритувчи эса липид мембрана орқали сўрилишни кўрсатади. Таъсир қилувчи моддани у ёки бу фаза аниқлаш биофаол моддани дори туридан ажралиб чиқиши ва сўрилишини кўрсатади.

"Sartorius" (Германия) фирмаси икки моделдан иборат қурилмани ишлаб чиқармоқда, уни ёрдамида қаттиқ дори туридан биофаол моддани ажралиб чиқиш ва сўрилиш тезликларини ўрганиш мумкин. Эриш тезлигини аниқлашда ошкозон-ичак тармоғи харакатини моделлаштиради. Бунинг учун эриш камерасидаги сунъий ошқозон шираси (рН 1,2), 30 дақиқадан сўнг, ичак ширасига (рН 6,5) алмаштирилади. Тадқиқот вақтида камера горизонтал ўқ атрофида айланиб ошқозон ичак харакатини кўрсатади. Белгиланган вақт ўтганидан сўнг камерадаги суюқликни маълум қисмидан намуна олинадиган идиш (кодектор) га автоматик усулда чиқариб берилади. Ошқозон-ичак тармоғи орқали сўрилиш модели (андозаси) иккита бўлинмаси (отсеки) бўлган диффузион камерасидан ташкил топган бўлиб, бўлинмалар липид тўсиқ билан бир-биридан ажралиб туради, липид тўсиқ сифатида мембрана фильтрдан фойдаланилган. Бунда икки ҳил фильтр мавжуд: ошқозон ва ичак орқали сўрилишни ўрганишга хизмат қилади. Бўлинмаларни бирига сунъий ошқозон ёки ичак шираси, иккинчи бўлинмага эса сунъий зардоб солинади. Дори модданинг сунъий зардобга диффузияланиш вақт давомида диффузия константасининг тезлиги аниқланади. Одатда диффузия константасининг тезлиги сўрилиш тезлиги константасига тўғри пропорционалдир. Дори моддани мембрана орқали диффузия тезлиги қуйидаги тенглама билан ҳисоблаш мумкин.


dM1 dM2 M1

Vd = ---- = -----= KdF -----,

dt dt V


бу ерда: Vd - сунъий ошқозон ёки ичак ширасидан сунъий зардобга диффузияланиш тезлиги (бунда тескари диффузия нолга тенг), см/мин;

t - вақт, мин;

M1 - ошқозон ёки ичак ширасида эриган модда миқдори, мг/мл;

M2 - сунъий зардобдаги модда миқдори, мг/мл;

V - ошқозон ёки ичак ширасининг ҳажми, мл;

F - мембрана сатҳи, см2;

Кd - диффузия констатасининг тезлиги (маълум қалинликдаги мембрана), см/мин.

Диффузия константаси тезлигини ошқозон ёки ичакдаги дори модда миқдорини камайишига қараб ҳам ҳисоблаш мумкин. Хар қандай асбоб ёки усулни қиммати in vivo усулларини корреляция беришига қараб баҳоланади. In vitro усуллардан микробиологик уссуларни ҳам айтиб ўтиш керак. Бунда махсус идишда озуқа муҳит бўлиб, унда қаттиқ дори эритмаси ёки суспензияси экилади. Микроорганизмларни ўсишини тўхташ даражасига қараб БС тўғрисида фикр юритилади. БС аниқлашни қийин томони ишонарли уссуларни йоқлигидадир. In vitro ёки хайвонларда олиб бориладиган тажрибалар асосида одам учун препаратларни БС белгилаш мумкин бўлсин. In vitro ва ҳайвонларда олиб бориладиган тадқиқотлар дори тўғрисида мухим маълумотни беради, лекин бу маълуматлар ўша вақтда бирор қимматга эга бўлади, қайсики ихтиёрий ёлланган одам ёки клиника шароитидаги касаллардан олинган маълумотлар мос келса.


Биофармация фани технологиянинг назарий асоси сифатида шаклланишига асосий сабаб, дориларни ноэквивалентигидир. Дориларни кимёвий эквиваленти деб бир ҳил дори шаклида ишлаб чиқарилаётган дори турида таъсир қилувчи модда дозасини бир ҳил бўлишига айтилади ва бу дори тури тегишли фармакопея, патент, техник шартлар талабига тўла жавоб беради. Лекин турли ҳил усулларда тейёрланган бўлиши мумкин.

Биологик эквиваленти деб, дориларни шундай кимёвий эквивалентига айтиладики улар дорини бир ҳил миқдорда қонга (биосуюқликка) сўрилишини таъминлайди. Бунда препаратни миқдори биосуюқликда аниқланади. Бир турдаги касалликларга бир ҳил таъсир этадиган дорини кимёвий эквивалент миқдорига терапевтик эквивалент дейилади. Терапевтик эквиваленти ўлчов бирлиги касалликка дори тури таъсир этилганда организмда бир ҳил ўзгариш пайдо бўлиши орқали белгиланади. Дориларни терапевтик эквивалентини тўғридан-тўғри аниқлаш мураккаб муаммо бўлиб, узоқ вақт талаб этади, бир қанча соҳа мутахассислари иштирок этиши керак, бир қанча омилларни шу жумладан ҳар бир организмни ўзига ҳос реакциясини ҳисобга олиш лозим бўлади. Шунинг учун хозирги вақтда дориларни терапевтик эквивалентини аниқлаш ўрнига уларни биосамарадорилигина аниқлайдилар, бу дориларни боиологик эквивалентини аниқлаш демакдир.


Ҳозирги вақтда ҳар қандай препаратни биосамарадорлигини қисқа муддатда аниқлаш имконияти мавжуд. Дорини биосамарадорлигини аниқ билиш касални клиника шароитида тўғри даволашни ташкил қилишга имконият яратади. Дориларни кимёвий эквивалентини аниқлашга сабаб бўлган омил ҳам дорилар таъсирига ноэквивалентликни келиб чиқиши сабаб бўлад, чунки бир ҳил дозадаги дори тури бир ҳил касалликда қўлланилганда хар ҳил таъсир кўрсатади. Бошқача қилиб айтганда, кимёвий таркиби бир ҳил бўлган дори препарати хар ҳил терапевтик таъсир кўрсатади. "Дориларни терапевтик ноэквивалентлиги" илмий адабиётларда бир ҳил дозадаги, бир ҳил таркибли дори препаратини ҳар ҳил таъсир қилишидар. Бу дори препарат ҳар ҳил корхоналарда ишлаб чиқарилгандир.

Препарат фармакопея талабига тўла жавоб берсаю, лекин терапевтик таъсири ҳар ҳил бўлса "терапевтик ноэквивалент" дейилади. Бу янгилик клиникаларда 60-йилларда яққол кўзга ташлана бошланди. Бу янгилик одатдаги тасаввурга мутлақо тўғри келмай қолди, чунки бир ҳил дозадаги бир ҳил дори туридаги таъсир қилувчи моддани миқдори, фармакопея талабига жавоб берсаю (берилган миқдордан максимал четланиш +10% руҳсат этади) бу дори турини биологик таъсири ҳам бир ҳил деб ҳисобланар эди. Амалда эса терапевтик таъсири бир ҳил бўлмади. 60-йилларда олиб борилган тадқиқотлар, дориларни терапевтик ноэквивалентилигини сабаби фармацевтик омиллар эканлигини кўрсатди. Дори турини тайёрлаш жараёнида қўлланиладиган технологик ишлов бериш усулини ўзгартириш билан дориларни терапевтик таъсирини ўзгариши исботланган. Хақиқатдан ҳам дори турини анализ қиладиган химик учун фармацевтик омилларни аҳамияти йўқ, чунки ўнга дори туридаги дори моддани миқдори МТҲ талабига жавоб берса бўлгани.


1.2. Фармакодинамика ва фармакокинетика.


Биологик самарадорликни in vivo усулида аниқлашни икки ҳил уссули мавжуд.

Биринчи фармакокинетик усул бўлиб, бунда қон зардобидаги дори моддани концентрациясини маълум вақт оралағида ўзгаришини ёки дори моддани умумий миқдорини, уни метаболитларини пешоб орқали битта ёки бир нечта дозани юборгандан сўнг ажралиб чиқиши аниқланади.


Иккинчи - фармакодинамик усул бўлиб, дори моддага фармакодинамик ёки биокимёвий реакциялар таъсирини ўлчашган асосланган. Бу энг хаққоний дори турини қанчалик фойда бера олишини кўрсатади, лекин хамма вақт хам бу уссулни қўллаб ижобий натижа олиб бўлмайди. Шунинг учун купинча фармакокинетик уссулдан фойдаланиладилар.

Масалан, гипотензив препаратларни БС фармакодинкамик усулда аниқлайдилар. Қаттиқ дори турини одам ёки ҳайвонга юборилганда артериал босим қанчагача пасайишига қараб таклиф этган дори турини БС ҳақида фикр юритадилар. БС даражаси стандарт дори турига нисбатан аниқланади. Стандарт дори тури қонга 100% сўрилади деб қилинган. Бу одатда инекцион дори туридир. Одамлар ёки хайвонларга бир хил дозадаги стандарт ва текшираладиган дори тури юборилади. БС фоизда ифодаланиб қуйидаги тенглама шаклида бериш мумкин:



бу ерда: БС- дори турини юборгандан сонг сурилган миқдори, %;

А - стандарт дори туридан сўрилган миқдор, мг/мл;

В - таклиф этилган дори туридан сўрилган миқдор.

БС абсолют ва нисбий бўлиши мумкин. Абсолют БС ни аниқлашда стандарт дори сифатида венага юбориладиган инъекцион дори тури олинади, бунда аниқ натижа олинади, чунки дори тўғридан-тўғри катта қон айланиш доирасига тушади. Амалда кўпинча нисбий БС аниқланади, бўнда стандарт дори сифатида ичишга можаланган дори шилатилади (асосан суюқ дори тури).

Фармакокинетик уссулда қаттиқ дори турларини биосамарадорлигини аниқлаш моҳияти : виварий шароитида сақланган ҳайвон ёки ихтиёрий ёллган одамларга маълум дозада таклиф этилган дори тури берилади. Сонг аниқ вақт оралиғида қондан ёки пешобдан намуна олиб, аниқ аналитик уссул ёрдамида намунадаги дори модда концентрацияси аниқланади. Олинган натижалар асосида график чизиб маълум вақт оралиғида дори моддани сўрилиш кенетикаси топилади, сўнгра фармакокинетик уссул ёрдамида БС ҳисоблаб топилпди. Жаҳон соғликни сақлаш ташкилоти (ВОЗ) БС аниқлаш бўлган дорилар гуруҳини белгилаб берган. Уларга ёмон эрийдиган, таъсири узайтирилган дорилар киради. Буларга стероид гармонлари, юрак гликозидлари, гипогликемик таъсирига эга бўлган препаратлар, кумаринлар гуруҳига кирадиган антикоагулянтлар, айрим антибиотиклар киради.


БС аниқлашни мураккаблиги ҳар вақт хам одамларни тажрибада ишлатиш имконияти бўлавермаслиги, олимларни бошқа уссуларни қидиришга ундади. Ундан ташқари in vivo уссулини корхона шароитида амалга ошириш анча мураккаб.

Оддий, шу билан бирга аниқ in vitro уссулини топиш керакки унда дори модда дори туридан ажралиб чиқсин ва эритувчи муҳиттда эрисин. Олимлар бу тестни ишлаб чиқишда (у эриш тести деб аталади) дори модда ошқазон-ичак тармоғи орқали лиофил мембраналар орқали диффузия қонунига бўйинсиниб сўрилади деган ғояга амал қиладилар. Бу диффузия жараёни Фик тенгламаси орқали ифодалаш мумкин:

dS

K = ----- (C1-C2),

dt


бу ерда

dS

----- - диффузия тезлиги, см/мин;

dt

K - диффузия константаси;

C1 - мембранани ташқи томонидаги концентрация, мг/мл;

C2 - мембранани ички томонидаги концентрация, мг/мл.


Дориларни диффузия тезлиги уни сўрилиш нуқтасидаги  концентрациясига мутаносибдир.

Фармакокинетика дориларнинг танада (қонда, суюқликларда, ҳар ҳил аъзоларда) харакатини, уларнинг сифат ва миқдор ўзгаришини ва бу ўзгаришлар содир бўлиши сабабларини ўрганади. Танада дориларни харакати уларнинг сўрилиши аъзоларга тақсимланиши ва чиқарилишидан иборат бўлади.

Дориларнинг сўрилиши. Дориларнинг сўрилиши ёки абсорбцияси деб, дори туридан ажралиб чиққан таъсир қилувчи модданинг аъзоларга етиб боришга айтилади. Шу шарт бажарилиши учун таъсир қилувчи моддалар албатта дори туридан ажралиб чиқиши ва аъзоларга кириб бориши керак. Кейинчалик бу таъсир қилувчи моддаларнинг диффузияси пассив (диффузия ва конвекция) ва фаол ҳолда кечади.

Агар таъсир этувчи модданинг ажралиб чиқиши фармацевтика омилларининг мажмуасига боғлиқ бўлса, дориларнинг танадаги ҳаракати тери қатлами Юзаси, шилимшиқ қават, мушак тўқималарининг тўри, тузилиши ва физиологик ҳолатига бўлади. Демак дориларнинг таъсирин уларнинг у ёки бу аъзолар тўқимаси билан мулоқатда бўлиши натижасида вужудга келади. Тўқима мембранасидан жиффузия ва конвекция орқали ўтиши кузатилади.


Диффузия. Диффузиянинг харакатлантирувчи кучи мембрана ички ва ташқи қаватларидаги дори концентрациялари фарқи ҳисобланади. Бунда моддалар ғоваксиз мембраналар орқали ўтадиган бўлса, ўтаётган оқим мембрана материали ва юза қаватининг эритувчиси орасидаги тақсимланиш кўрсаткичига тўғри, мембрана қалинлигига эса тескари мутаносибдир. У куйидаги тенглама билан ифодаланади:



бу ерда: q - мембранадан ўтаётган модда миқдори;

D - диффузия доимийси;

F - мембрана юзаси, см20;

d - мембрана қалинлиги, мм;

ц - тақсимланиш кўрсаткичи;

(C – C1) - мембрана ташқи ва ички томонидаги дори коннцентрациялари фарқи.


Юқоридаги тенгламага биноан, дориларнинг тез сўрилишига мембрана ташқарисидаги юқори концентрацияни ҳосил қилиш ёки сувда эримайдиган модда бўлса, катта сатҳ юзасини яратиш (майдалик даражасини ошириш) билан эришилади. Бу қонуният юқорида келтирилган дориларнинг терапевтик унумдорлигига таъсир қилувчи омиллар муҳит эканлигини яна бир бор тасдиқлайди.

Конвекция. Бунда дори молекулалари эритувчининг ҳаракатига. биноан бир тўқимадан иккинчи тўқимага ўтади. Дориларнинг бу ҳаракат тезлиги мембрананинг ташқи ва ички босимлар фарқида, мембрана сатҳига, ғоваклик радиуси квадратига тўғри ва мембрана калин тескари мутаносибдир:



бу ерда: С- конвекция натижасида узатилган миодда миқдори;

- қовушқоқлик доимийлиги; 

r - мембрана ғоваклик радиуси;

F - мембрана юзаси; 

d - мембрана қалинлиги;

Раi - ташқи ва ички мембрана босимлари фарқи. 

Модданинг мембранада силжиши қай тарзда (диффузия ёки конвекция) бўлиши тўқима мембранаси тузилишига боғлик. У тўрт хил бўлиши мумкин:


1- ғовакликка эга бўлган мембраналар. Бунда дорилар асосан конвекция   ва сувга тўла бўлган ғовакликлар орқали диффузияланиб сўрилади. 

2- ғоваклиги бўлмаган мембраналар. Бунда дориларнинг ҳаракати диффузия орқали содир бўлади. Бу ҳолат дори моддаларининг мембранада эриши туфайли юзага келади. Бу ионлашмасидан липидларда эрийдиган молекулаларга хос бўлиб, ионлашадиган молекулалар эса бундай мембранадан ўтмайди. 

3- булар юқори келтирилган икки хил мембраналар хусусиятини ўзида мужассамлаштирган, яъни ғоваклик ва ярим ўтказгич хусусиятига эга. Бундай мембраналар дори модда харакатида универсал бўлиб ҳисобланади. Мембрана ғоваклари зарядланган ва зарядланмаган бўлиши мумкин. Зарядланган ғоваклар орқали электролит бўлмаган молекулалар ўтиши мумкин. Мембрана ғоваклари диаметри биринчи гуруҳ ғовакларидан каттароқ бўлганлиги учун анча йирик молекулаларни ҳам ўтказади. 

4- ғоваксиз мембраналар бўлиб, бунда дориларнинг ҳаракати ўзига хос молекулалар ёрдамида амалга ўширилади. Қийин эрийдиган, йирик молекулали дори моддалар (гормон, фермент ва бошқалар) шу усулда сўрилади. 

Ўзига хос молекулалар мембрана юзасида қўшимча каналлар ҳосил қилади, шимилади ва мембрана тўқимаси дори моддани ўзига сингдириб олади ёки мембрана тўқимаси ва дори молекуласи ўртасида ўзаро липид алмашиши вужудга келади, натижада тўқималар қўшилади.

Масалан, липосома. Беморларни дори тури билан даволашда дори асосан оғиз орқали қабул қилинганлиги туфайли ошқазон-ичак системасида қандай жараён кечишини ҳисобга олиш лозим. Сўрилиш жараёни жуда мураккаб бўлиб у моддаларнинг эрувчанлигига доим боғлик бўлавермади. Чунки ошқазон - ичак суюқлиги, овқат моддалари,  ҳар  ҳил ферментлар, тузлар ва ҳоказолар дориларнинг сўрилишига маълум даражада таъсир кўрсатади. Айниқса, шилимшиқ қаватини ташкил қилибтурувчи муцин полисахарид) моддаси юқори қовушқоқликка эга бўлганлиги   туфайли ориларнинг диффузиясига кескин таъсир этади. Масалан: стрептомицин ва гипотензив моддалар билан муцин ёмон сўриладиган аралашма   ҳосил қилиб, сўрилиши кескин камаяди. Сафро (ўт) кислотаси сирт фаоллик хусусияти бўлганлигидан сувда қийин эрийдиган моддаларнинг эрувчанлигини яхшилайди.


Неомицин ва канамицинлар билан қийин сўриладиган комплекс бирикма ҳосил қилиб, уларнинг сўрилишини ёмонлаштиради, нистатин ва полимиксин дориларнинг таъсирини эса йўқотади. кейинги вақтларда нъекция учун  ишлатиладиган дори тури билан бир қаторда ректал дорилари ҳам анча ривожланди. Бунда йўғон ичакдаги вена қон томирларига сўрилган дори моддалари жигар тўсиғига учрамасдан, умумий қон оқимига тушади. Шунинг учун дори моддаларнинг мумкин бўлган ўзгаришлари камаяди. Агар бунга ғўғон ичак орқали берилган дориларнинг 10-15 дақиқадан сўнг қонга сўрилиб, терапевтик фаолилиги сезилишини қўшиб қаралса, бу усулнинг афзаллиги яққол намоён бўлади. 

Дориларнинг терапевтик унумдорлигини уларнинг технологик омиллар туфайли ҳосил бўлган майдалик даражаси, эрувчанлиги ва бошқа хоссаларига боғликлиги юқорида келтирилган 4 хил мембрана  орқали сўрилишибилан асосланиши мақсадга мувофиқ ҳисобланади.

Дори моддаларнинг тана аъзоларида тарқалиши. Танага турли йўллари билан киритилган дори қонга сўрилиб ўтади ва қон элементлари билан бириккан ҳолда ҳаракатланиб, бутун аъзоларга тарқалади. Аъзоларда дори   модданинг миқдори шу аъзода қон айланиш тезлигига боғлиқ. Масалан: юрак, ўпка, мияда қон томирлари кўп бўлганлиги туфайли шу аъзоларни кўпроқ таъминлайди. Дори модданинг танада ўзига хос таъсирини намоён қилиши учун аъзоларда унинг таъсир қилувчи энг кам миқдори бўлиши керак. Терапевтик таъсирга эришиш учун қонга унинг етарли миқдори бўлиб туришига эришиш мақсадида дори бир кеча-кундузда маълум вақт оралиғида бир неча марта бериб турилади ёки узоқ муддата концентрациясини ушлаб  туриш учун таъсири узайтирилган дори турларини ишлатиш керак.

Дорилар биотрансформацияси (метаболизм). Метаболизм грекча  "metabola" сўзидан олинган бўлиб, "ўзгариш" маъносини билдиради. Дорилар метаболизми таналиб, бунинг натижасида дори моддалар за ҳарсизлантирилиб, буйрак орқали ажралиб чиқадиган оддий моддаларга айланади. Кўпинча моддалар метаболизмида дори моддаларининг фаолияти сустки бутунлай фаол бўлмаган метаболитлари ҳосил бўлади. Танада кечадиган ким ёвий   ўзгаришлар асосан жигарда содир бўлади. Лекин тўкима ва қонда ҳас ферментлар таъсирида шундай ўзгаришлар бўлади. Қон плазмасида моддалар биотрансформацияси уларнинг қон таркибидаги оқсиллар томонидан бириктирилиши билан кечади. Айрим вақтларда метаболизм натижасида фаолроқ  таъсир қилувчи дори моддаси, баъзан эса заҳарли ва хавфли моддалар ҳам ҳосил бўлиши мумкин. Масалан, метил спирти формальдегид ва чумоли кислотасигае ўтади.


Дори моддаларнинг организмдан чиқарилиши. Дори моддаларнинг  организмдан чиқарилиши бир неча йўллар билан содир бўлади. Қонга сўрилиб  ўтган дори моддалар ёки унинг метаболитлари асосан буйрак орқали чиқариб  юборилади. Ошқозон-ичак тармоғида қонга сўрилмай қолган дори моддалари йўғон ичак орқали чиқариб юборилади. 

Дориларнинг бўйрак орқали ажратиб чиқарилишини энг кўп тарқалган йўл бўлиб, сийдикдаги миқдори қон таркибидагидан кўп бўлади. Айрим дорилар, масалан, сульфаниламидлар бўйрак тўқималари томонидан қайтадан сўрилиши мумкин, натижада қонга узоқ муддат сақланиши таъминланади. Пенициллин маҳсулотлари буғрак тўқимлари да тезроқ сузилиб чиқиб кетиш  хусусиятига. Бошқа йўллари сут безлари, кўз ёши, терлаш йўли билан чиқарилиши кам учраса ҳам, лекин айрим вақтларда бу усулларни ҳам ҳисобга олиш керак. Даражасига қараб 4 гуруҳга бўлинади. I класс хоналар микроорганизмлар сақламаслиги керак ва 1 л ҳавода 0,5 - 3 мкм ва унда катта заррачалар сони 10 донадан ошмаслиги керак.

II классда 1 л ҳавода 100 донагача микроорганизмлар, 0,5 - 3 мкм заррачалар 3,5 минг гача, 4 - 5 мкм 50 тагача, 5 мкм ва ундан катталар эса 25 дона бўлиши руҳсат этилади.

Тегишли хонани тозалаш учун 27,5 м/мин. тезликда фильтрланган ҳаво оқими юборилади. Бунда 1 л ҳавода 10 дона заррача қолади холос. Шу хоналар ичида ўта тоза зоналар барпо этиш учун махсус блок ташкил қилиниб, унга стерилланган ҳаво оқими юборилади. Бунда асептик шароит барпо бўлиб, 1 л ҳавода бир донагача заррача қолади холос. Одатта I гуруҳ хоналарда инъекцион эритмалар ампула ва флаконларга тўлдирилади. II гуруҳда эса эритмалар тайёрланади, фильтрланади, ампулалар ювилади, стерилизация қилинади ва қуритилади.

III гуруҳда эса ёрдамчи идишларни юқиш ва стериллаш учун фойдаланилади.

IV гуруҳ хоналар шиша найлар (дротлар) ни ювиш ва ампула тайёрлаш учун фойдаланиш мумкин. Бу ҳоналар мунтазам равишда тозаланиб турилиши керак ва 2-6% ли водород пероксиди ва сифатини ёки "Прогресс" деган модда билан ювилиши лозим.



следующая страница >>