shkolakz.ru 1


Ф КГМУ 4/3-04/02

ИП №6 УМС при КазГМА


от 14 июня 2007 г.

ҚАРАҒАНДЫ МЕМЛЕКЕТТІК МЕДИЦИНА АКАДЕМИЯСЫ


МИКРОБИОЛОГИЯ ЖӘНЕ ИММУНОЛОГИЯ КАФЕДРАСЫ


ДӘРІС


Тақырыбы
:«Ретровирустар, адамның иммундық тапшылық вирустары»


5В110300 - «Фармация» мамандығы


Микробиология пәні

II курс

Ұзақтығы 1 сағат




Қарағанды 2012ж


Кафедра мәжілісінде талқыланып және бекітілген

31.08. 2012 ж. № 1 Хаттама


Кафедра меңгерушісі, доцент ______________________
Ахметова С.Б.


Та
қырыбы Ретровирустар, адамның иммундық тапшылық вирустары
.

Дәрісті оқу мақсаты: оқушыларды баяу инфекция қоздырғыштары және АИВ – инфекциясымен таныстыру



Дәрістің жоспары
:


Кіріспе

Жүре пайда болған иммунитет жетіспеушілік синдромы

Ашылу тарихы

Жүйелеуі

АИВ құрылысы, антигендік құрамы

Иммунологиялық бұзылыстар

Эпидемиологиясы

АИВ-инфекциясының қазіргі уақыттағы иммунологиялық және генетикалық диагностикалау әдістері

Профилактикалық шаралар


Адамның иммундытапшылык вирусы

Жүре пайда болған иммунды тапшылық синдромы (ЖИТС) немес AIDS (ағылшын сөзінен aequired immunodeficiency Syndrome) - көбінесе иммунды жүйенің зақымдануымен сипатталатын АИВ немесе HIV (KEV ағылшын сөзінен human immunodeficiency virus) - адамньщ иммунды -тапшылық вирусымен тудырылған ауыр сырқат. Ауру клиникалық көрінісінің полиморфтылығымен, ұзак ағымымен, жоғарғы өлім жітімдігімен сипатталады. Табиғи жағдайда жүғу жолы жыныстық қатынас аркылы, сонымеи катар медициналық манипуляциялар кезінде қан арқылы тарайды және эпидемиялык жылдам таралуға қабілетті.

АИВ І983 жылы бір уақытта және бір біріне тәуелсіз Америка ғалымы Р.Галдо мен Франция зерттеушісі Л.Монтанье ашты.

Таксономинсы. Тұқымдасы: Retroviridae

Тұқымдас тармағы: Lentivirinae

Түрлері: 1-ВИЧ және 2-ВИЧ

Морфологиясы және дақылдық касиеті. АИВ РНҚ-құрамды вирус, пішіні сфералық; оның жүрекшесін негізгі Р24 ақуызы және т.б. ақуыздар құрайды. Ал, липидті қабатында гликопротидті антигендер gp 120 және gp 41 (домендері gp 160) орналасқан. РНҚ - қос спиральды репродукция процесі жүру үшін АИВ-ң кері транскриптазасы немесе ревертазасы болады (РНҚ-ға тәуелді. ДНҚ полимераза). Жасанды жағдайда вирустьщ өсуі өте қиын. Ол тек лимфоцитті дақылдарда ғана кебейеді, мөлшері төмен.

Антигендік кұрылымы. АИВ серологиялық, қасиетін көрсете бірқатар беткейлі (gpl60, gpl20, gp41) және жүрекшелік (р 24, р 18 және т.б) антигендері бар. Қазіргі уақытта вирустың 2 антигенді түрі ажыратылады, АИВ-1, АИВ-2. Негізгі антигендер наукас адамдарда антидененің түзілуін тудырады. Алғашқыда gpl20, gp41-re, сосын р24-ке антиденелер пайда бола бастайды, олар қанда ұзақ сақталады.

АИВ грипп вирусының өзгергіштігінен жүз және мың есе артық келетін өзіне тән антигендік өзгергіштікке ие және осы қасиет вирустың баска түріне қарағанда оның транскрипциясына жылдам жүруіне байланысты. Бұл АИВ инфекциясының арнайы сақтандыруы мен диагностикасын жадатады.

Патогенді факторлары, Т-хелпер лимфоцитгерінде қалыпты жағдайда СД4 рецепторлары бар. Олар вирустьщ gp 120 белоктік қасиетіне ие. Осыған байланысты АИВ-ға лимфотроптылық тән. Бұл вирустардың лимфоциттерге бекуіне, жасушаға еніп, онда көбіне қолайлы жағдай жасайды. АИВ-ның лимфоциттерде көбеюінің нәтижесінде соңғылары бұзылып енеді немесе өзінің функциональдік белсенділігін төмендетеді. Бірақ АИВ-мен Т4- лимфодиттерді емес, сонымен катар басқа да жасушаларды, яғни Т- лимфоциттердегідей СД4 сияқты рецепторы бар жасушаларды зақымдайды (жүйке, В-лимфоцит макрофаг, Лагерганс жасушалары). Иммунды және басқада жасушалардың зақымдалуы, иммунды жүйенің қорғаныс кызметін төмендетеді. Нәтижесінде иммунды дефицитті жағдай және инфекцнялық емес аурулар дамиды.


Резистентгілігі. Вирус қоршаған ортада, сонымен қатар физикалык, химиялық факторларға тұрақсыз. Бөлме температурасында 4 тәулікке дейін спирт, эфир, гипохлоридпен өнделгеннен кейін 4-5 минуттан кейін инактивацияға ұшырайды. Жуу ертінділерінде, қыздырғанда тез өледі, 80 градусқа дейін кыздырғанда 6-7 минутта, ал 60 градуска дейін кыздырғанда 30 минутта өледі.

Эпидсмиялогиясы. АИВ инфекциясы алғаш 1980-1981 жж. АҚШ-да гомосексуалнстердің арасында, одан кейін жиі кан қуюды талап ететін гемофилиямен ауыратын науқастарда, кейін нашақорлар мен жезөкшелердің арасында тіркелді. Инфекция көзі тек ауру адам және АИВ тасымалдаушысы. Таралу жолы: жыныстық қатынас, АИВ ауыратын науқастардың материалдарын парентеральді еккенде (қан, сарысу, плазма, қан препараттар сондай-ак зарарсыздандырылмаған кұралдарды, аспаптарды қолдану: шприц, ине, кан құюға қажетті құралдар) сондай-ак жатыр ішінде ұрыққа немесе емізгенде балаға АИВ инфекциясы берілуі мүмкін. Тұрмыстык катынас пен кан сорғыш жәндіктер аркылы вирус таралмайды. АИВ инфекциясы барлық континенттердегі көптеген мемлекеттерде таралған, әсіресе Америкада, Африкада, Еуропада. АИВ эпидемиясы жылдам таралуда, науқастардың саны әрбір 8-10 ай сайын екі еселеніл отыр. АИВ инфекциясы адамның көбеюіне кауіп төндіретін кризисті инфекция болып табылады. Сондықтан ӘДСҰ (әлемнің денсаулык сақтау ұйымы) оның жайылуына шаралар колдануда. Көптеген мемлекеттерде АИВ-инфекциясына қарсы заңдар қабылданған.

Вирус жыныстық қатынас (әсіресе бұрмаланған) немесе жоғарыда айтылған медициналық манипуляциялар кезінде канға еніп, онда көбейеді, сосын жасушадан шығып, бүкіл ағзаға таралады. Оны қаннан, лимфа, сілекей, көз жас, ұрыктан, қынап бөліндісі, тері және т.б.жасушалар мен сұйықтардан табуға болады.

Патогенезі. Иммундық компетенттік жасушалардың зақымдануы иммунды жуйе кызметін бұзылуына әкеледі. Бұл антиген мен митогендерге иммунды жауаптьщ тежелуімея иммунды реакциялардың әлсіреуінен интерферон, комплемент, интерлейкин және т.б иммунды факторлар түзілуінің төмендеуімен көрінеді. Вирустар мен В-лимфоцитгердщ поликлонды белсенуінен иммундыглобулян деңгейі жоғарылауы мүмкін. Иммунды депрессия, иммунитеттің жасушалық және гуморалдық факторларының басылуы нәтижесінде адам ағзасының экзогенді (бактерия, вирус, саңырауқұлақ, карапайымдылар) және эндогенді (ісіктік және т.б.) антигендерге қарсы корғанысыз қалыптасады. Бұл механизм екіншілікгі аурулардың тууымен және АИВ инфекциясьшың клнникалык белгілеріне негіздещ-ен.


Клинннкалық белгілері. АИВ ннфекциясы бірнеше кезеддермең сипатталады.

Қызбалык кезеңі: жүктырғаннан соң бір-екі айдан кейін қызба, интоксикация, яимфа бездерінін үлғаюы, іш өту жөне т.б. болуы мүмкін.

Симптомсыз кезең: бірішш кезеңдегі белгілердін барлығы жойылады, науқастьщ сырт пішіяі сау адамға үқсанды, бірак онда АИВ-ға қарсы антиденелер пайда болады. Бүл кезен бірнеше жылға созылуы мүмюн.

Екіншілікті ауру кезең, АИВ инфекциясының асқынулары. Екіншілік аурулардың 4 тобы ажыратылады: орталық жүйке жүйесінің закымдануыменен өтетін (абцесс, менингит, энцефалнт және т.б.), өкпенің закымдануымен өтетін (бактерия және қарапайымдылар тудыратын пневмония), ас қорыту жолын закымданумен өтетін (диарся, салмақтың төменденуі және т.б), ісіктін пайда болуы (Капоши саркомасы т.б.).

Термнналды кезең: кахексия (дене салмағының күрт төмендеуі), адинамия, деменция (акыл-есінің теменденуі) және т.б. барлық иммунологиялық көрсеткіштердің төменденуіндегі құбылыстар дамиды.

ЖИТС - тек терминалды кезең жатады, ал калған кезендердің барлығы АИВ инфекциясы болып саналады. ЖИТС кезіндегі өлім-жітімдік 100 пайыз.

Иммунитеті. Иммунитет гуморалды және жасушалық сипатта болады. Антиденелердің маңызы толығымен анықталмаған.

Клиникалық көрінісі. Инкубациялық кезең: 2-4 апта, бірнеше айларға да созылуы мүмкін.

Біріншілік көріну сатысы: 1-2 айға дейін (лимфоаденопатия, температураның жоғарылауы) – қанда АИТВ антигені, 2 аптадан соң антидене пайда болады.

Екіншілік көріну сатысы: бірнеше айдан 8-10 жылға дейін (иммунды бұзылулар, ОЖЖ-нің зақымдануы, жүдеу) – қанда антидене, CD4+ жасушалардың азаюы.

Соңғы АИВ-инфекция: оппортунистикалық инфекциялар (пневмоцисттік пневмония, токсоплазмоз, кандидоз, герпес).

ЖИТС (СПИД): оппортунистикалық инфекциялардың болуы, жүдеу,


дамудың тоқтауы, Капоши саркомасы, психологиялық бұзылулар.


Микробиологиялық диагностикасы. ИФТ (иммуноферменттік талдау) – жоғары сезімталды және таңдамалы иммунологиялық реакция кезінде «антиген-антдене» қатынасын анықтауда қолданылатын лабораториялық әдіс. ИФТ екі мақсатта қолданылады: әр түрлі типтегі қоздырғыштарға қарсы түзілген антиденелерді және қандағы ІgA, IgM, IgG иммуноглобулиндер класстарын түзілуін анықтау болып табылады. Бұл тест 90% сенімді және селективтілігімен ерекшеленді.

Иммундыблот (western blot) тест - қан сарысуында АИВ –қоздырғышына қарсы антиденелерді анықтау үшін қолданылады, жоғары сезімталдығымен және 99,9% сенімділігімен ерекшелінеді.

ПТР (полимеразды тізбек рекциясы) – қазіргі кезеңде жаңа технологиялық, тез әрі нақты микробиологиялық зерттеу әдісі болып табылады. ПТР – диагностикасы кейбір ауру қоздырғыштарын мына әдістерде (иммунологиялық, бактериологилық, микроскопиялық) анықтуға қол жетпеген кезде қолданылады. ПТР-дің диагностикалаудағы жоғары спецификалы нәтижесі, зерттелетін материалдың, яғни инфекция қоздырғышының ДНҚ және РНҚ фрагментін анықтау үшін қолданылады.

Емдеу. Емдеу тиімді емес. Кейбір нәтижелер жасушаларда вирустың репликациясын тежейтін, өмірін аздап ұзартатын азидотимидинді колдануға мүмкіндік береді, дегенмен науқас міндетті түрде қайтыс болады.


ЖИТС-ке қарсы вакцина

АИВ-вакцинасын дайындау идеясы вирус ашылғаннан кейін бірден туды және де басындда ауыр мәселеге тірелген жоқ. Қоздырушысы белгілі, дақылданады, протективті эпитоптарға дейін оның антигендері анализденген, гендері клондалған және жоғары тазалықты вирусты материалдардың кезкелген саның жасауға «дайын». Қорыта айтқанда, қазіргі уақыттағы технологияға сүйене отырып, вакцинаны дайындау қиынға түспейді деп ойлаған. Бірақ ауыр еңбекпен өткізілген жылдар қоректі нәтижеге әкелген жоқ. Бірқатар сұрақтарды шешіп (соның ішінде, АИВ-туындыларының потенциальдық қауіптілігі жайындағы күмәнділікті ), оларда бәрі бір оңды нәтижеге деген сенімсіздік сақталмады.


Себептері бірнеше, және де қайталанбас үшін, жоғарыда айтып өткендерде сілтеуге болады. Бірнеше орында АИВ-тең жоғары антигендік өзгерісі, барлығынан бұрын др-20, суперкапсидті гликопротеиндермен ассоциацияланған ең жауапты (иммунодоминантты) эпитоптар бойынша. АИВ-инфицирленген шипанземен, жасуша дақылдарындағы вирустарды бейтараптау тәжірибімен, вакциналық (зертханалық бейімделген) штаммдарға қарсы протективті эффекттің клиникалық ("жабайы" немесе "далалық") изоляттардан қарсы қорғайтының дәлелдемейтінің көрсетті. Вакцинациядан кейін АИВ-ті жұқтырып алу мүмкіндігі туралы кездей-соқ байқауларда аз емес күмәнді тудырады. Бақыланған топтармен осы сандарды салыстыру үшін кең маштапты зерттеулер қажет, бірақ ұйымдасқан жоспарда осыны істеу оңайға түспейді. Толық айтқанда, АИВ- вакцинасының эффективтілігін тексеру үшін қиындықтармен қатар жүреді. АИВ инфекциясын (маймылдар мен мысықтар ЖИТСі ) келтіретін, эксперементті модельдер пайда әкеледі, бірақ бір қатар айқын шектеулері бар. Шимпанзелер АИВ-қа сезімтал, бірақ клиникалық түрде инфекция өзін көрсетпейді. Жасушалық дақылдарды зерттеу инфекцияның базистік заңдылықтарын оқуға мүмкіндік береді, алайда клиникалық шыңдықтан алыс болып шықты. Адамдарда тәжірибе жүргізу қатал этикалық мәселелермен сабақтаса жүреді.

Жұқтырудың әртүрлі әдістерінде вакциналарды унификациялау мүмкіндігі туралы сұрақ әлі шешілмеді. Масалы, қабақты антигендер негізіндегі вакциналар тамыр ішілік жұқтыру кезінде (шимпанземен тәжірибе жүргізгенде) вирустың тұрақтануын алдын-алады, бірақ шырышты қабат арқылы (жыныстық жолмен) жұқтырғанда протектівті эффекттің ұзақтығы мен оның беріктілігі сұрақ әлі шешілмеді. Антиденелер үшін тосқауыл ретінде ағзаға жасушалар (лимфоциттер, моноциттер) ішіне еңген вирус бола алады. Шырышты қабаттармен тері арқылы жұқтырғанда дендрит жасушалармен лимфоидты ұлпаларға тасымалданатын вирустармен байланысты қосымша маселелер пайда болады.

Вакцинаны дайындауда көптеген ұмтылыстар суперкапсидты антигендер оның ішінде gр-120, айналасында шоғырланған. Қазіргі замандағы вакциналогияның техникалық құралдарының бүкіл арсеналы қолданылды немесе қолданылуда, бұл: (1) рекомбинантты белоктар, әр түрлі генді-инженерлі жүйелерден алынған, (2) синтетикалық.


ЖИТС-вирусына қарсы вакцинаны дайындаудағы наразыландырған курьездердің бірі маймылдарды вакцинациялаумен байланысты болды. 1989жылы белсенсіздендірілген маймыл вирусынан (Siv, oтa Hrn.siwian-маймылдық) жасалынған "қарапайым" вакцинасының оң эфффектісі жайында хабар пайда болды. Протективті эффектісі Siv әртүрлі антигендік нұсқауларға таралып, тамыр ішілік және шырышты қабаттар арқылы жұқтырудан қорғады. Бірақ осы тез табыстың нәтижесінде пайда болған оптимизм тез тарап кетті, себебі поствакциналық қорғаныш вирусты компоненттермен емес, адамның Т-лимфациттерінің антигендерін иммунизациялауіен байланысты болды. Вакцинаны дайындауға және сынамалы жұқтыруда қолданылған Siv-ті адам қанының мононуклеарлар дақылынан алғантын, сондықтан олардың антигендері вириондардың құрамына қосылған. Адам жасушаларын маймыл жасушаларымен алмастырылған соң вакцина өз эффектісін жоғалтты.

Иммунодоминантты эпитоптарға ұқсас пептидтер (3) АИВ-гендерін тасушы векторлы вакциналар мысалы, env-, gog-, pol-гендер құрамды рекомбинантты поксвирустар,(4) қосымша АИВ-гендермен және бактериальді плазмидалар негізінде құрастырылған ДНК-вакциналар (олар "бірге тіршілік етіп", вирустық антигендерді синтезін инициирлеуін үміттенуде).

Соңғы жылдары вакциналардың иммогенділіктің жалғыз критерий ретінде саналатын антиденелерден алшақтау белгіленді. Бұл ең біріншіден жасушаішілік паразиттарға, соған қоса вирустарға қарсы вакцинацияға (егуге) жатады. Цитотоксикалық Т-лимфациттермен реализацияланатын, жасушалық иммунитетті стимульдейтің Т-эпитопты вакциналарға ынта пайда болды. Олардың АИВ-инфекциясында вирустың репликациясын болғыздырмай, вирусбейтараптайтын антиденелердің алдында пайда болуы алдында айтылды. Ең басында инфекцияны тоқтатып, Т-киллердің АИВ-бар клеткаларды толық өлтіретін қабілеттілігін дәлелдейтін мәліметтер бар.Ол туралы қауыпты топқа жататын адамдарды бақылау бойынша,АИВ –мен қайтадан қатынаста болғанда зақымдалмаған: кейбір жағдайларда серонегативтілігі анти-АИВ СD-8 Т-лимфоциттың болуымен біріккен.


Беткейлік гликопротеиндерден басқа, вириондардың ішкі белоктарында Т-эпитопты белсенділігі болады,және де регуляторлық пептидтер де, өйткені олар репликация кезінде НLA-мен бірге зақымдалған клеткалардың беткейінде экспрессиялануы мүмкін. Т-эпитоптар антиденелер синтезін қоздыратын құрылымдарға қарағанда, консервативті болып келеді, яғни солардың негізінде жасалған вакциналар әмбебаптау болып келеді (яғни вирус өзгерістерінен тәуелсіз). Жалпы айтқанда, толыққүнді қорғауды қалыптастыру үшін әртүрлі біріккен АИВ-компоненттер қажет. Осымен байланысты: ең жақсы толық вириондардан (өлген немесе аттенуациялған) жасалған вакцина жұмыс істеу керек. Сол және басқасы да тексерілді, бірақ қорытындылары ұқсас болмады. Сондықтанда АИВ-ның алдындағы қорқыныш соншама жоғары, вириондық вакцинаны еңгузеде қауіптілік сезімін түдырыды. Осы себеппен, мысалы, nef-ген бойынша дефектті, АИВ-штамм негізінде жасалған тірі вакцинамен жүмыс баяу өтіп жатыр.Үміттейтін қорытындарға қарамастай, вирустық реверсия шансі энтузиазмді төмендетеді.

Аса батыл ойлар тек қана алдын-ала сақтайтын емес, стерилдейтін иммунитетті индуцирлейтін немесе ең болмаса АИВ-репликацияны төмендететін инфекциялық процесстың басында болатындай,емдеу АИВ- вакцинаны жасауға мақсатталған. Басқаша,аггрессивті АИВ-персистенция фонында тез әлсіздейтін иммунитеттың салыстырмалы стабилизация фазасын жасанды узартуға мақсат қойылады.Бүл түралы көп күмән айтылды. Біріншіден, бұл иммундық жүйе бузылыстары қалпына келмейтін, антигендерге реактивтілігі жоқ, патологиясы күрделі науқастарды өлімнен сақтауға бағытталады. Егер пессимистық болжаудар орындалмаса, онда техникалық көз қарастан, терапевтикалық вакциналардың превентивті препараттардан айырмашылықтары болмайды.

Иллюстративті материал



Сурет 1. АИВ-тің электронды микроскопиясы


Сурет 2. ҚР-да АИВ- инфекциямен тіркелгендердің динамикасы





3- Сурет. Жұқтыру жолдарына байланысты АИВ-ң таралу жағдайы




4-Сурет. АИВ-ның геном





Әдебиеттер:


Борисов Л.Б. Медицинская микробиология, вирусология, иммунология.- М.: МИА, 2001.- 734 с.

Коротяев А.И, Бабичев С.Л. Медицинская микробиология, иммунология и вирусология. - СПб.: Спец. лит, 2000.- 591 с.

Медицинская микробиология /Гл.ред В.И. Покровский, O.K. Поздеев. - М.: ГЭОТАР МЕДИЦИНА, 2006. — 1200 с.

Компьютерная программа "Диаморф" - "Медицинская микробиология" - атлас-руководство по бактериологии микологии, протозоологии и вирусологии под редакцией акад.проф.Воробьева А.А.

Маянский А.Н. Микробиология для врачей. - Нижний Новгород: Издательство Нижегородской государственной медицинской академии, 1999. — 400 с.

Котова А.Л. Клиническая микробиология: Методические указания.-Алматы, 2004. - 162 с.

Тец В.В. Справочник по клинической микробиологии – СП Стройлеспечать. – 1994.–224 с.

Определитель бактерий Берджи /Под ред Д.Хоулта, Н.Крига, П.Снитаи др.// М.: Мир, 1997. - В 2 томах.


Бақылау сұрақтары (кері байланыс)

АИВ-те қандай клеткалар зақымданады?

АИВ инфекциясы қашаннан белгілі?

АИВ инфекциясын толық емдеуге бола ма?

Онкогенді вирустар деген не, неге олай аталған?