shkolakz.ru 1
БОЙЫ БІР ЌАРЫС, САЌАЛЫ ЌЫРЫЌ ЌАРЫС



Бђрынѓы љткен заманда бір кедейдіњ џш ђлы болыпты. Бџкіл љмірі байлардыњ есігінде љткен кедей љлерінде, џш ђлын ќасына алып отырып љсиет айтады: “Џйдіњ шыѓыс жаѓында бір жалмауыз бай бар, соѓан љлсењдер де жалданбањдар”,- дейді.

Ѕкесі дџниеден ќайтќан соњ, џш баласы ќызмет істеуге кіріседі.

Ењ ѕуелі ќызмет іздеп, ењ џлкен аѓасы џйінен кетеді. Ол кљп уаќыт жџріп, ќызмет таба алмай ѕкесі “барма” деген байѓа барады. Бай бђны кљрген соњ “хош келдіњ” деп ќарсы алады. Бай бђѓан:

- Саѓан бір ќызмет берем, соны орындасањ жалшылыќќа алам. Ал, орындай алмасањ басыњды алам, бѕрі бір басќа байларда жђмыс жоќ, - дейді. Кедейдіњ џлкен ђлы:

- Жарайды, жђмысыњды істеймін, - дейді.

Бай жђмысыныњ тџрімен таныстырмаќ болып кедей ђлына:

- Бір ќара нарым бар, кџніне 40 бљшке су ішеді, ќырыќ арба ќђмалаќ шыѓарады, 40 арба пішен жейді, осыны баѓа алсањ ќызметке аламын, егер бђны атќара алмасањ, басыњ алынады, - дейді. Жарлыныњ џлкен ђлы жђмыстарды амалсыздан орындауѓа кіріседі. Алѓашќы кџннен-аќ џлгере алмайды. Бай 4-5 кџннен кейін келіп ќараса шљп те, су да жетіспей ќара нар арыќтап ќалѓан екен. Бай ашуланып кедейдіњ џлкен ђлыныњ басын алады. Жђмыс сђрап келген адамдарѓа бай осындай ќолдан келмейтін жђмыс тапсырып љлтіре беретін болыпты. Бђдан соњ ортаншы ђлы да осы жолмен ќаза табады.

Ендігі џйде ќалѓан кіші інісі аѓаларын іздеп шыѓады. Оны жђрт “бойы бір ќарыс, саќалы ќырыќ ќарыс” деп атайды екен.

Бірќарыс аѓаларын іздеп, кљп ќиындыќтарды басынан љткізеді. Аќырында Бірќарыс зђлым байдыњ ауылына келеді.

Бай бђны кљріп ќуанып, ќарќылдап:


  • Ал, саѓан жђмыс ѕзір, - дейді.

  • Ќандай жђмыс? – дейді Бірќарыс.

  • Бір ќара нарым бар, кџніне 40 бљшке су ішеді, 40 арба ќђмалаќ шыѓарады, 40 арба пішен жейді. Соны кџтуіњ керек, егер кџте алмасањ, басыњ алынады, - дейді. Бірќарыс кџлімдеп:
  • Маќђл, нар деген меніњ кљп баќќан малым, бабын табармын, - дейді.


Бірќарыс нарды кџтуге кіріседі. Бай џйіне барып: “Ќолыма ќалай тџспей кетер екенсіњ бѕлекетім”, - деп масаттанады.

Бірќарыс нарѓа барып, нарды пішен жейтін орнынан кейінірек, басын пішенге жетпестей етіп байлайды. Одан кейін тљрт аяѓын тљрт ќазыќќа байлайды. Нар ѕрі ђмтылады, бері ђмтылады шљп жеп, су іше алмайды.

Бай бір кџні келіп кљрсе нар ашыѓып ќалѓан сияќты кљрінеді, біраќ алдында пішен, су дегендер толып тђрады. Бай Бірќарысќа:

  • Бірќарыс, ана нарды отќа жібер, - дейді де џйіне кетеді. Бірќарыс:

  • Ќђп, ќожа!, - деп ќала береді. Бай кетісімен Бірќарыс нарды пішенімен ќосып, отќа љртеп жібереді.

Бай бђны кљріп, ашуланып, Бірќарысќа келіп:

  • Нарды љртегеніњ не?, - дейді. Бірќарыс:

  • Бай-еке, ана нарды отќа жібер, - деп љзіњіз бђйырѓан соњ, сізге асылы нардыњ керегі болмай ќалѓан ѓой, - деп отќа жібердім, - дейді. Бай бірќарыстан жай ќђтыла алмайтынын сезіп, оны бір ќиын жђмысќа жђмсаѓысы келеді.

Бай бір кџні Бірќарысты шаќырып алып, алыстаѓы Аќсаќ темір ханныњ жџйрік ќара арѓымаѓын ќалайда ѕкеліп беруін талап етеді.

Бірќарыс разы болып, “Қара арѓымаќты ѕкелген соњ, барлыќ мџлкіњніњ тењ жартысын бересіњ”,- дейді байѓа. Бай ішінен “Бѕрі-бір ќара арѓымаќты ѕкеле алмас” - деп ойлап, мџлкініњ тењ жартысын беруге келіседі.

Бірќарыс байдыњ бір жџйрік атын мініп жолѓа шыѓады. Бірнеше кџндер, апталар жџріп, Аќсаќ темірдіњ еліне де жетеді.

Келсе Аќсаќ темір ханныњ елінде бір џлкен той болып, ат шабысына ѕзірленіп жатыр екен дейді. Кљптеген жерлерден келген аттарды, Аќсаќ темірдіњ еліндегі аттарды жѕне Аќсаќ темірдіњ ќара арѓымаѓын бѕйгеге ќосады.

Бірќарыс та астына џлкен ќђс жастыќ салып, бђ да љз атымен бѕйгеге ќосылады. Аттылар бѕйге тљріне барып, аттарды ќоя бергенде Бірќарыс алдынан оза отырып, ќђс жастыќты жарып жіберіп жџнін бѕйгеге ќосылѓандар алдына ќарай бората береді. Жастыќтыњ жџні дауылдай борап, бѕйге атындаѓылардыњ кљзін бітей береді. Бѕйгешілер кљздері бђлдырап, ештењке кљрмей аттарыныњ басын басќа жаќќа бђра жљнеледі. Ќалѓандары лаѓып шыѓып кетеді.


Бѕйгеден тек Бірќарыс бђрын келеді, одан соњ Аќсаќ темірдіњ ќара арѓымаѓы келеді.

Аќсаќ темір бђны кљріп, табанда ашуланып ќара арѓымаќќа мінген адамын љлтіреді де, Бірќарысты шаќырып алып:


  • Ќонаќ! Мал ал, алтын ал, не алсањ да атыњды бер, - дейді.

Бірќарыс:

  • Хан таќсыр, алыњыз, біраќ маѓан ќара арѓымаѓыњызды беріњіз, елге мініп ќайтайын, кљлігім жоќ жѕне де бір мыњ діллѕ алтын беріњіз, - дейді. Есінен танып ќалѓан Аќсаќ темір:

  • Ал..... ал..... ал! – деп Бірќарыстыњ атыныњ басынан ђстай береді.

Бірќарыс Аќсаќ темір елінде ќонаќ болып жатып, ханныњ ќара арѓымаѓын жѕне бір мыњ діллѕ алтынын алып, еліне ќайтады. Жолда бірнеше кџндер жџріп, байдыњ еліне келеді. Байѓа ќара арѓымаќты беріп, уѕделі мџлкін сђрай бастайды. Бай Бірќарысќа:

- Мџлкімніњ тењ жартысын аласыњ ѓой, біраќ меніњ џйімдегі барлыќ жђмысты істейтін боласыњ, - дейді. Бірќарыс оѓан да кљнеді.

Бірќарыс байдыњ барлыќ жђмыстарын мџлтіксіз орындап, ќайткенде айтќан уѕдесін орындатуды ойлайды. Бай Бірќарыстан ќорќып ќашпаќшы болады. Бђны Бірќарыс сезеді де байдыњ жол азыќ салѓан сандыѓыныњ тџбіне тыѓылып жатып алады.

Бір кџні тџнде бай ѕйелімен екеуі тџн ортасында сандыќты арбаѓа салып ќашады. Жолѓа шыѓып, ђзаѓан соњ бай: “Уһ” енді ќђтылмасаќ, Бірќарыс бізге кџн бермес” – деп ќояды. Бірќарыс сандыќ ішінде жатып: “Иѕ, ќђтылдыњ!”- дейді. Бай ѕйеліне:

  • Апырай, дауысыныњ ќђлаќќа естіліп тђрѓанын-ай!-дейді. Таѓы біраз уаќыттар жџріп, елден ѕбден ђзаѓан соњ: “Ќђтылдым, ќђтылдым!” – дейді бай. Бірќарыс ќатты дауыстап: “Иѕ, ќђтылдыњ!”- дейді. Бай ашуланып:

  • Ќђтылдым, ќђрѓырдыњ дауысы ќайдан естіліп тђр? – дейді.

Бірќарыс таѓы да:

  • Ќђтылдыњ, бѕсе ќђтылдыњ! – дейді. Бай мен ѕйел ќђрѓырѓа не болды деп ќђлаќтарын баса ќояды.

Екінші кџні кешке таман Бірќарыс сандыќтыњ ішінен шыѓа келеді. Бай мен ѕйелде џрей ќалмайды.


Кешке ќђдыќ басына ќонады. Бірќарыс та баймен бірге отырып алады. Бай ішінен Бірќарысты тџнде ќђдыќќа тастап жіберуді ойлайды.

Тџн ортасы ауѓанда бай мен ѕйелі ђйќыѓа мас болып жатќанда, Бірќарыс байдыњ ѕйелін љз орнына салып, љзі байдыњ ќасына жатып алады. Бай бір уаќытта оянып, Бірќарыстыњ орнындаѓы љз ѕйелін сџйреп апарып ќђдыќќа салып жіберіп, орнына келіп жата ќояды.

Ертењ ерте бай ѕйелін оятайын десе ќасында жатќан Бірќарыс. Бай жалмажан атын жегіп, ќаша жљнеледі.

Бірќарыс артынан ќуып береді. Бай ќалыњ тоѓайѓа тыѓылады. Бірќарыс тоѓайѓа љрт жібереді. Бай тоѓаймен љртеніп кетеді.

Бірќарыс байдыњ аулына келіп, барлыќ малдарын айдап еліне келеді.