shkolakz.ru 1

Лезги ч1ала гьялна к1анзавай месэлаяр


Алай вахтунда лезги ч1ала (иллаки кхьинрин ч1ала) гзаф месэлаяр к1ват1 хьанва. Зи фикирдалди, и месэлайрикай чун акакьзавайбур кьванни вахтунда гьял тавурт1а, ч1ал виликди фидай ва ам асантдиз чирдай мумкинвилер кьери жезва. Ша ихьтин месэлайрикай са шумудал акъвазин.

1. Алфавитдин месэлаяр.

Лезги халкьди вичин эдебиятдин тарихда са шумуд алфавитдикай менфят къачуна. Абурукай яз, алпан алпабат (III-IV асирар, 54 гьарф), бинеда араб гьарфа авай ажам алифба (28 гьарф), Къазанфаранни-Усларан (1860- йис, 49 гьарф), Абужафер Мамедова Усларанни-Къазанфаран алфавит кьезиларна туьхк1уьрай «Куьре ч1алан элифар» (1911- йис, 49 гьарф ), латин алфавит (1928-йис, 40 гьарф), ва эхирни кирилл алфавит (1938-йис, 45 гьарф).

И алфавитар гекъигайла аквазва хьи, 52–54 сес авай лезги ч1алаз, алпан алпабатдилай гъейри, садани кутугай, серес жаваб гузвач. Усларанни-Къазанфаран ва Абужафер Мамедован алфавитар лезги фонетикадиз гена мукьва тир.


Гьелбетда, алай вахтунда чахъ авай кирилл алфавитди лезги ч1ал вилик тухуник, халкь савадлу авуник зурба пай кутуна. Амма къенин аямда и алфавитдик са бязи дегишвилер кухтунин чарасузвал арадал атанва. Гьеле III-асирдилай вилик вичихъ алпан кхьинар хьайи лезги халкьдихъ къенин йикъалди кутугай са алфавит тахьун, гьелбетда, мягьтелардай кар жезва.

Ша игилан лезги кирилл алфавитдиз са вил ягъин.

1 – таблица.

А, а

Гь, гь

З, з

Кь, кь

О, о

Т, т

Х, х

Ч, ч

Ы, ы

Б, б


Д, д

И, и

К1, к1

П, п

Т1, т1

Хъ, хъ

Ч1, ч1

Ь, ь

В, в

Е, е

Й, й

Л, л

П1, п1

У, у

Хь, хь

Ш, ш

Э, э

Г, г

Ё, ё

К, к

М, м

Р, р

Уь, уь

Ц, ц

Щ, щ

Ю, ю

Гъ, гъ

Ж, ж

Къ, къ

Н, н

С, с

Ф, ф

Ц1, ц1

Ъ, ъ

Я, я

И алфавитда гьатнавай Ё, Щ, Ю гьарфар ва Ъ, Ь знакар лезги ч1алаз ст1у хасбур туш. Ч1алан бязи пешекарри лугьузва хьи, бес Ъ, Ь лишанар кьет1ен сесер къалурзавай гьарфара бакара къвезвайвиляй, абур алфавитда тун лазим я. Гьелбетда, им рази жедай делил туш. Вучиз лагьайт1а, кьет1ен сесер къалурзавай Гъ, Гь, Къ, Кь, Хъ, Хь гьарфара и лишанар, К1, Ч1, Т1, П1 гьарфара к1ир-лишан (1) хьиз, кьве шикилдикай ибарат яз аквазват1ани, а лишанар кьилдинбур ваъ, саналди битав са лишан, са шикил я. Чна «Г-ни твердый знак», «Г-ни мягкий знак» лугьуз к1елзавач эхир, абур чаз кьилдин сес къалурзавай сагъ са шикил хьиз аквазва ва гьак1 к1елни ийизва. Урус ч1ала хъукъвайвилин ва хъуьтуьлвилин лишанар яз авай Ъ ва Ь «твердый ва мягкий знакар» лезги ч1ала ишлемишун, зи фикирдалди, еке гъалат1 я.


Садлагьайди, лезги гафара ачух тушир сесериз хъуьтуьлвал эсиллагь хас туш. Кьведлагьайди, лезги ч1алаз фарс-араб ч1аларай атай дунйа гаф «дуьнья» хьиз хъуьтуьлвилин лишан кваз кхьин гъавурда такьадай гъалат1 жезва. Лезги ч1ала и гаф Й-дилай дуьнйа хьиз кхьин лазим я (Н сес Я сесинивай Й-ди чара ийизва, Ь лишан ина виже къвезвач! Яъни Й гьарфуни са бязи гафара гьарфар чеб чпивай чара ийидай везифани тамамарзава). Пудлагьайдини, урус ч1алай кьабулзавай вири гафар лезги ч1ала хъукъвайвилин ва хъуьтуьлвилин лишанар гадарна кхьини лезги ч1алан гьавадин кьет1енвал хуьда.

Лезги ч1ала гереквал авачирвиляй, килиллицадал къведалди лезги ч1алан са алфавитдани Ё, Щ, Ю гьарфар, Ь, Ъ знакар хьанач1. Ихьтин сесер маса гьарфаралди гуз жезва эхир: йо!; йугъ, йургъ, йурф, йуг… Лезги гафарганда Ё гьарфунлай ёлка, Щ гьарфунлай щётка кхьенва. Амма ёлка, щётка гафари и гьарфарин чарасузвал успатзавач. Садлагьайди, и гафар жемятди йолка, шутка хьиз лугьузва. Кьведлагьайди, и зат1ариз ч1ала чпин махсус т1варар ава: ёлка – элтен, щётка – ч1арах. Алай вахтунда Ё гьарф урус кхьинрайни саки акъатнава.

Маса ч1аларай къвезвай гафар кьабулунин къайдаяр.

Дуьнйадин вири ч1алари, гьабурукай яз урус ч1алани чара гафар жуван ч1алан ранг ягъиз, жуван фонетикадин к1алубдиз гъиз, кьабулзава. Лезги ч1алани фарс, араб, туьрк, урус гафар, жезмай кьван лезги ранг ягъиз, кьабулиз хьана. Амма алай вахтунин «Лезги ч1алан орфографиядин словарди» чал илит1навай къайда – маса ч1аларай (иллаки урус ч1алай) къвезвай гафар гьа бине ч1алан орфографи хвена кхьин – лезги ч1алан сеслувал, гьава, гафарин к1алуб ч1урзавай ва лезги ч1алаз пара зиян гузвай, фикирсуз къайда я. Садра фикир це, и «Словарди» урус гафар гьик1 лугьун ва кхьин т1алабзават1а: пич, уьтуь, айрупалан, айрудурум, ишик1, птулка, палту, пиян ваъ, печь, утюг, аэроплан, аэродром, ящик, бутылка, пальто, пьян ва гьа ик1 мад… Им, гьелбетда, лезги ч1ал патал пара зиянлу рехъ я.


Зи фикирдалди, чпик Ё, Щ, Ю гьарфар ва Ь, Ъ знакар квай урус ч1алай кьабулзавай гафар лезги ч1алаз хас къайдада дегишун кутугнава: 1) Ё гьарф Е-далди ва ЙО-далди дегишин; 2) Щ гьарф Ш-далди эвезин: сушествителни, шука, шутка; 3) Ю гьарф анжах урус ч1алай кьабулзавай гафара хуьн; лезги гафара Ю гьарф ЙУ-далди эвезин; 4) урус (ва маса) ч1аларай кьабулзавай гафар Ь, Ъ знакар галачиз кхьин: рул, рол, тетрад, учител; 3) Ъ лишан акъудин: съезд – сийезд, (сияз: С.Сулейман).

Къейд 1. Гьелбетда, хсуси т1варар махсус документра авайвал, Ь лишан хвена кхьин герек я. Къейд 2. Чпин эхирда й-гьарф авай сушествителнийра пай, къай, гьарай… падежриз дегиш жедайла ю-дин эвезда йу кхьин: пай – пайуни, пайунин; къай – къайу, къайуз; гьарай - гьарайуни, гьарайуниз (гьарайдиз), амма: ц1ай – ц1айдиз – ц1уз (ц1аюз, ц1аюниз ваъ!).

Къейд 3. Эхирда й-гьарф авай буйругъдин наклоненидин глаголрихъ авун глагол ва я адан куьруь пай -ун акалдайла, а глаголрин эхирда авай й-гьарф хвена кхьин: апай – (апай авун, апайун), ахъай (ахъай авун, ахъайун), гьарай (гьарай авун, гьарайун)…

Лезги алфавитда авай хъухъвайвилин лишан Ъ маса маънада, яъни к1алхандин ачух тушир сес [аъ] гузвай гьарф (араб ч1алан ء гьамза) хьиз таз жеда. И кардал чна кхьинра фадлай амални ийизва (ваъ, йаъ, неъ, ниъ, фуъ, ст1уъ, шейъ).

Са гафуналди, лезги ч1алан кьет1енвал хуьн паталди, эсил лезги гафара ва урус ч1алай кьабулзавай гафара Ё, Ю, Щ гьарфар ва Ъ, Ь лишанар галаз кхьинал къадагъа эцигун ва и гьарфар лезги алфавитдай акъудун чарасуз я. Винидихъ гъайи месэлаяр веревирд авуна, за лезги алфавитдин ихьтин вариант теклифзава.

2 – таблица.

А, а


Д, д

И, и

К1,к1

П, п

Т1, т1

Цh, цh

Ш, ш

Б, б

Е, е

Й, й

Л, л

П1, п1

У, у

Ц, ц

Ъ,ъ(аъ)

В, в

Ж, ж

Кh, кh

М, м

Р, р

Уь, Уь

Ц1, ц1

Ы, ы

Г, г

Җ, җ

К, к

Н, н

С, с

Ф, ф

Чh, чh

Э, э

Гъ, гъ

З, з

Къ, къ

О, о

Тh, тh

Х, х

Ч,ч

Я, я

Гь, гь

Z, z

Кь, кь

Пh, пh

Т, т


Хъ, хъ

Ч1,ч1





Исятда чахъ авай алфавитдай 3 гьарфни 2 лишан, акъудин ва теклифзавай алфавитдиз 8 гьарф хкин: нефес галай ачух тушир сесер (Кh, Пh, Тh, Цh, Чh) ва мадни Җ, Z аффрикатар, Ъ (аъ) к1алхандин «гьамза» сес къалурзавай гьарфар2. Гьа ик1, 45 гьарфунин чкадал теклифзавай алфавитда 47 гьарф жезва.


Лезги ч1ала бязи гафар дуьз кхьинин месэлаяр.

Ч1ал уьмуьрдин гьерекатдихъ галаз гуьнгуьна хьун паталди, гафар дуьз кхьинин къайда тайинарун, орфографидин гафарган туьк1уьрун чарасуз я. Ч1алан месэлайрикай «Лезги газетди» пешекаррин ва ч1алал кьарубурун фикирар, теклифар мукьвал-мукьвал гузва. 2007 йисан сентябрдиз «Шарвили» фондунин т1варц1ихъай чна тухвай «Лезги ч1алан орфографидин месэлаяр» т1вар алай конференцидални ихьтин месэлаяр куднай. Жуван теклифар к1ват1на, 2007-йисуз за «Лезги ч1алан гафар дуьз кхьинин тагъ» т1вар алай к1валахни чапдай акъуднай. Гьелбетда, и вири крари нетижаярни тагана туш, амма гьялна к1анзавай месэлаяр пара ама.


ДНЦ-дин ИЯЛИ-да 1998-йисуз У.А.Мейлановади туьк1уьрай «Лезги ч1алан орфографидин къайдайрин своддин» проектди, 2001-йисуз Р.И.Гьайдарова туьк1уьрай «Лезги ч1алан орфографиядин словарди» ва ана ганвай орфографидин своди, гьелбет-ки, лезги ч1ала к1ват1 хьанвай вири игьтияжриз жаваб гузвач. Зи фикирдалди, лезги гафунин сес, къурулуш, гафуна гьарфарин чкаяр, гьи алфавитдикай кфет къачуна кхьейт1ани, дегиш тахьунин къайда, принцип хуьн – бегьерлу рехъ я. И карди, электрон такьатрикай менфят къачуна, дуьнйада авай гьар са касдиз вичиз таниш алфавитдин куьмекдалди лезги ч1ал чирдай мумкинвал гуда.

Лезги ч1алан гафар Ю гьарфуникай азад авуна, адан чкадал Й гьарф хкунин лазимвиликай винидихъ лагьанай. Гзаф гафара, иллаки глаголра, Й гьарфунин чка Я гьарфуни кьунва; нетижада глагол йа са гьарфуналди кхьизва: я. Ик1 кхьиз хьайила глаголни, глаголдин буйругъдин жуьрени (наклонени), обрашенини – вири са гьарфуналди кхьизва: я бала, вун ни гада я? И мих я ман цлаз. Зи фикирдалди, ик1 кхьин дуьз жеда: йа бала, вун ни гада йа? И мих йагъ ман цлаз. Ик1 кхьейла гафарин маънаяр какахьзавач.


Йад, йатар, йугъ гафарни й-дилай кхьин (яд, ятар, югъ ваъ).

Ч1алан машгьур пешекар, профессор Мегьамед Гьажиева лезги ч1ал чирун ва к1елун регьят авунин мураддалди буйругъдин наклоненида авай бязи глаголар Й, Гъ гьарфар галачиз кхьин меслятнай: ягъун – я, эцягъун (эцяйун) – эця, эч1ягъун (эч1яйун) – эч1я, кечягъун (къечяйун) – къечя. Ик1 кхьини неинки лезги ч1ал чирун регьятарна, нетижада орфографидин месэлаяр мадни залан хьана. Лезги ч1алай вичин кьет1енвал, лезги ч1ал девлетлу ийизвай терефрикай сад тир гафунихъ гзаф тахар ва жуьреяр хьун (многовариантность) саки кьвахьзава. Винидихъ гъайи глаголар ик1 кхьин дуьз я: ягъун – ягъ, ягъа; эцягъун – эцягъ, эцягъа; эцяйун – эцяй, эцяйа; эч1ягъун, эч1яйун – эч1ягъ, эч1ягъа, эч1яй, эч1яйа ва ик1 мад. И жуьредин гафара буйругъдин наклоненида виликвай ачух сесинин яргъивал къалурзавай гъ-гьарф к1елдач; яъни [гъ] сес лугьудач).


Нефес галай ва галачир ачух тушир сесер гузвай гьарфарин гереквиликай.

Кхьинра жумладин ва я гафунин гьакъикъи маънадин гъавурда акьун паталди нефес галачир ачух тушир сесер къалурзавай к, п, т, ц, ч, гьарфар ва ж, з аффрикатар лезги алпабатдиз хкунин еке чарасузвал ава (кил.: Табл.-1). Лезги ч1алан кьет1енвилерикай сад – нефес галай ва нефес галачир сесер квай гафар пара хьун я: кhар – кар, кhул – кул, пhар – пар, пhер – пер, тhам – там, тhар – тар, тhум – тум, чhам – чам, чhара – чара, чhил – чил ва мсб. Са гьарфуналди кьве сес эвез авурла, кхьенвай шейъинин маънадай кьил акъатун четин акъваззава.

Нефес галачир ачух тушир сесер кьве тахан гьарфаралди кхьинни виже текъвезвайди вахтуни вичи къалурна. Ик1 кхьини бязи лезги гафар к1елиз четинарзавай: кк1ал, кк1ана, ччанбег, ппер, цц1ер, цц1е тун...


Ч1алан паяр.

Сушествителнийрин эхирар дуьз кхьин.


Муракаб гафарин ибараяр кхьидай къайда.

Муракаб сушествителнияр дуьз кхьин. Кьилдин маъна гузвай муракаб сушествителнияр кк1ана кхьин: дидедк1вал (аял туьретмиш жедай чка); амма дидед к1вал (яъни жуван дидедин к1вал); дидедч1ал (жуван милли ч1ал), амма дидед ч1ал (дидедин рахунар); ярандиде, яранстха, (иран диде, иран стха ваъ!), мукьвакьили, гарданк1ирвал…

Сушествителнидикайни прилагателнидикай ибарат муракаб гафар кк1ана кхьин: акьулбагълугъвал, басаратбагълувал, минбудагъвал, гарданк1ирвал, фиринек, цурунек (амма: цуру нек – цуру хьайи нек).

Сушествителнидикай ва глаголдикай ибарат тир, чпи акьалт1ай битав маъна гузвай муракаб глаголар кк1ана кхьин.

Лезги ч1алаз хас тир терефрикай сад – глаголар теснифдайла сушествителнияр (гзафни-гзаф бедендин паярин т1варар) куьмекчи глаголдихъ галаз жуьтуьна гьатун я. Ик1 арадал къвезвай муракаб ибараяр лезги ч1алан грамматикада къакъатна кхьин меслятзава. Амма, зи фикирдалди, сушествителнидикай глагол гилигна хьанвай ва чпи акьалт1ай сагъ битав маъна гузвай ц1ийи гафар – муракаб глаголар (гьа чпиз ухшар сушествителнини глагол тир гафарикай чара авун паталди) кк1ана кхьин дуьз я. Месела: кьилэлкъуьн (птулкадин кьил элкъуьн), рик1ат1ун (амма кьасабчиди малдин рик1 ат1ун), рик1ич1угун, вилхьун,виливхуьн, гъилкьун – куьмекун (амма саламдивди гъил кьун), к1вачат1ун, к1вачинхьун, виник1вачехьун, к1вачалзаланвал, к1вачалзаланхьун, гъилкъачун, кьилхуьн (яшамиш хьун, амма: кьил хуьн марфадикай, къайукай), уьлхуьн (виливхуьн), рик1элкъуьн, рик1елайфин, рик1елайалатун, рик1елхтун, рик1елхуьн, рик1ивкьун, рик1ацукьун, кьилакъатун, кьилч1угун…



урус ч1алай атай гафар кхьидай къайда.

Урус ва маса ч1аларай атай ва кьабулзавай гафар лезги ч1алан ранг ягъиз кхьин: айрупалан, айрудрум, амнисти, ансамбул, аптек, баз, балхун, балун, бап1рус, бедре, биргедир, выпускной, газет, географи, духтур (врач), духтир (врач; больница), доктор (илимдин дережа), жигет, заказной, истори, истик1ан, ишик1, калуш, калхуз, картуф, каравут, керпич, комбайни, комбайнияр, конституци, култур, културна, компани (к1амп1ани), к1астум, к1ат1лет1, литератур, литературни, машин, метри, метрияр, милица, начаник, палту, парти, пенжек1, пенси, пич, пиян, полиц, птулка, планет, планетар, проходной, подписной, проездной, радун (радио), революци, рол, рул, собрани, тиятир, усадба, Урусат, уьтуь, фамил, чурна, шут1-рашут1 ва мсб.

Чкайрин, хуьрерин т1варар

Чкайрин, хуьрерин т1варар ч1ехи гьарфунилай кхьида. Эгер чкайрин, хуьрерин т1варарин еридик инсанрин т1варар кваз ва я эхирда «хуьр» гаф аваз хьайит1а, абур санал кхьида. Месела: Кьасумхуьр, Мегъарамдхуър, Хуьрехуьр, Ц1ийихуьр, Винихуьр, Кьуланхуьр, Агъахуьр, Эч1ехуьр...

Къейд 1. Вац1арин, гьуьлерин, дагъларин ва маса чкайрин т1варарин садлагьай гаф умуми т1вар (гаф) яз, кьведлагьайди хсуси т1вар яз хьайит1а, кьве пайни ч1ехи гьарфунилай арада дефис аваз кхьида. Месела: Агъа-Ст1ал, Уллу-Гъетягъ, Бурши-Макьар.

Къейд 2. Гьахьтин т1варарин садлагьай гаф хсуси т1вар яз, кьвед лагьай гаф умуми т1вар тирла, кьве пайни кк1ана кхьида:Гъуцаркур (Шалбуздагъ), Шарркур (Шагьдагъ), Къуланвац1, Гергервац1.


Ч1ал девлетлу авуникай.

Къедлай кьулухъди лезги ч1ал виликди фин ва мадни девлетлу авун паталди са шумуд рехъ ава.

Ч1алаз куьгьне гафар хкун. Алатай девирра ишлемишай, ахпа, яшайишдин са бязи шарт1ар (дин, култур, милли кьат1ун...) дегиш хьун себеб яз, арадай акъатай гафар хкин. Месела: кьаркьала (вичел ракьун партал алай аскер), арас (дяве), арс (дяведин кьушундин кьил), лахъут (жемят к1ват1ун паталди гатадай ракь), апашта (апостол), киш (гъуцариз кап1 ийидай к1вал), кишиш (кишдин кьилевайди, диндин къуллугъчи, пастырь), киши (хашпара диндиз ибадатзавай кас), зари (шаир), зарийя (шиират), гавáр (область), дерге (маятник), диге (ватан, ери), ах (макан, княжество), ат1 (къванцел ва я кередал гьарфар ат1удай чк1ул, стило), нац1у (шекер), пур (к1вачерин ара, кьвех), гагьнамак (сихилдин сан-дережадин шагьадат), зурнамак (сихилдин зур тестикьзавай шагьадат), гъуцпересвал (язычество), парт1 (связанная общей идеей, целями, принципами группа; партия; союз), парт1ав (объединение, союз)...


Лезги ч1ала авачир гафар лезги ч1алан нугъватрай, лезги ч1алан хзандик акатзавай ч1аларай, эхирки Дагъустандин ч1аларай къачун. Месела: ахцягь нугъат: ц1ус (хуьрекдин жими пай), тевах, бубавах (биби), хайа, церева (эквеба, гьакъикъатда).., кьурагь нугъат: ка (буба), йаъ (диде)...

Къейд 1. Илимдин ва техникадин вилик финивай ч1алаз милли яшайишда чпиз тешпигь авачир ц1ийи гафар, кьевенар (терминар) маса ч1аларай къвезва: электрон, нейтрон, файл, винчестер, Гринпис, виват, форум, фотошоп, имиджмейкер, супермаркет, протез, провайдер, материнка, скайп, Интернет ва ик1 мад... Анжах гафарин къурулуш ч1ур тежез хьайит1а, абуруз лезги ранг ягъда: дискет, компутер…

Ч1ала авачир гафариз ц1ийи гафар – заминар туьк1уьрун. Лезги ч1ала, адан нугъватра, лезги ч1алаз мукьва ч1алара лазим гафар авачирла, ц1ийи гафар тесниф авуниз рехъ гун. (Месела: чилав «горизонт», гъайра «ревность», тимтал «памятник», кьевен «термин», кхьар «писатель», кихь «текст», ч1арах «щетка», элген «водоворот», дерге «маятник»...

Гафар, дувул ч1ур тавуна, кхьиникай.

Кхьинра ва рахунра чпин орфографи ва я маъна ч1урнавай гафар гьалтзава. Агъадихъ галай гафар ик1 кхьин меслятзава: абилейсан, бедре, духтир (1. врач; 2. азархана), духтур (врач), доктор (илимдин дережа авай кас), йугъ, йад, йатар, йицер, йыг, йыгар, йыгарар, кк1ана (кик1ана ваъ), кьалича (халича ваъ!), Кьуркьан (Къуръан ваъ), налугьуди, невс, свас - свасан, мам – мамар, сумах, хзан (хизан ваъ!), хкведа (хуькведа ваъ!), шейъ, шейэр, чурна (черновик)…

Гафарин маънаяр какадар тийин: гат1унун (эгеч1ун), гат1умун (агатун), иран диде (ирандай тир диде), яран диде (ярдин диде), гуьркем (кьакьан ац1ай буйдин инсан), каркам (машгьур, выдающийся), кеврек (зирек, сагълам, галатун течир), къеврягъ (таза, жакьракьар ийидай хьтин чиг), хач (лишан), хаш (хуьрек), яъни (союз), яни? (суалдин глагол).


Лезги ч1ал михьи авуникай эхиримжи вахтара гьам газетрани журналра, гьам Интернетда пара къизгъин гьуьжетар теклифар физва. Ихьтин гьуьжетрик гьам ч1ал чидайди, гьам течирди акахьзава. Лезги ч1ал маса ч1аларикай михьун теклифзавайбурухъ галаз зун к1евелай рази туш: 1) чара ч1аларин гафар квачир са ч1ални дуьнйадал алач; 2) маса ч1аларай къвезвай гафари ч1алан сергьятар гегьеншзава, ч1ал девлетлу ийизва. Са кардал зун рази я: жуван гаф амаз чара гафариз рехъ тагун: башламишун – кьилкутун, гат1унун, эгеч1ун, эвелун, туп1алун, пацирун; уьзуьмар, уьзуьмлух, уьзуьмчи – ципиц1ар, ципиц1лух, хьвед (ципиц1 багъ), ципиц1чи; мешебеги – тамухъан; игит – кьегьал, къагьриман…Амма сес, жумла, келима, къелем, мектеб, школа, учител, парта, ручка ва ихьтин маса гафар гадарна к1анда, лугьудайбурун гъавурда акьун четин я. Бязибуру гьатта халисан лезги гафарни (киш, ван, ширин, шире, шир, шуьре, шуьрбет…) маса ч1алариз кхьизва!

Чаз к1евелай чир хьун лазим я: са ч1алал рахадалди чакай жем тир са миллет жедач! Иллаки кхьинарзавай ксари литератур ч1алалди кхьин лазим я. Литератур ч1алан бинедиз куьре нугъат вучиз къачуна, лугьуз наразивал ийизвайбуруз чир хьун лазим я: и месэлаяр Гьажибег Гьажибегов кьиле аваз к1ват1 хьай ч1алан комиссидин виликни акъвазнай: 1) куьре нугъатдалди зурба зарияр, мазанар, шаирар хьана (Кра Мелик, Кьуьчхуьр Саид, Етим Эмин, Етим Мелик, Эрзихан, Ст1ал Сулейман, Ст1ал Саяд, Ч1илихъ Абдулгьамид, Алибек Фатагьов ва мсб.); 2) Куьре лезги районар агудзавай экономикадин ва културадин йукь яз хьана; 3) гьавияй П.К.Усларани куьре нугъатдиз ч1ангьакьа фикир ганачир; и нугъатдалди Усларан ва А.Мамедован сифте ктабар акъатна.

Захъ мадни ихьтин теклиф ава: чна илимдин алемдиз «куьре нугъат» гаф хкун лазим я. П.К.Услара «куьре ч1ал» лагьай куьре нугъатдиз «гуьне нугъат» лугьун гьакъикъатдихъ галаз кьазвач.


Фейзудин Нагъиев,

Албанистикадин НИИ-дин директор,

филологиядин илимрин доктор.




1 О ва Ы гьарфарикай рахайт1а, и гьарфари маса ч1аларай кьабулай гафарик кваз, лезги ч1ала мягькем чка кьунва. [Ы] сес лагьайт1а, ам гьамиша лезги ч1ала ва адан нугъатра гьалтзава, и сес къалурзавай гьарф алпан алпабатдани ава.


2 Рахунра чеб чара ийизвай п1узардинни сарарин В ва п1узаррин W сесер къалурзавай гьарфар лезги алфавитдиз хкун гьеле теклифзавач. Гафуна В сес лугьудани, W сес лугьудани – ихьтин къейдиналди тайинариз жеда: гафунин эвелда ачух тушир гьарфунилай кьулухъ къвезвай В гьарф п1узаррин W хьиз (лабиал сес хьиз) к1елда. Ихьтин къейдиналди нунуш Н сес къалурзавай гьарфни эвезиз жеда: ачух тушир сесер (ачух тушир сесер) къалурзавай гьарфарин вилик квай берейра ва гафунин эхирра Н сес нунуш жуьредиз (Нь) элкъведа: генг, гунг, зенг, занг, банк, вун, куьн, зун, чун, кьан, кьун, ч1ун ва мсб.